Ö N S Ö Z

Devlet Planlama Teşkilatõ.nõn Kuruluş ve Görevleri Hakkõnda 540

Sayõlõ Kanun Hükmünde Kararname, .İktisadi ve sosyal sektörlerde

uzmanlõk alanlarõ ile ilgili konularda bilgi toplamak, araştõrma yapmak,

tedbirler geliştirmek ve önerilerde bulunmak amacõyla Devlet Planlama

Teşkilatõ.na, Kalkõnma Planõ çalõşmalarõnda yardõmcõ olmak, Plan

hazõrlõklarõna daha geniş kesimlerin katkõsõnõ sağlamak ve ülkemizin

bütün imkan ve kaynaklarõnõ değerlendirmek. üzere sürekli ve geçici

Özel İhtisas Komisyonlarõnõn kurulacağõ hükmünü getirmektedir.

Başbakanlõğõn 14 Ağustos 1999 tarih ve 1999/7 sayõlõ Genelgesi

uyarõnca kurulan Özel İhtisas Komisyonlarõnõn hazõrladõğõ raporlar, 8.

Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ hazõrlõk çalõşmalarõna õşõk tutacak ve toplumun

çeşitli kesimlerinin görüşlerini Plan.a yansõtacaktõr. Özel İhtisas

Komisyonlarõ çalõşmalarõnõ, 1999/7 sayõlõ Başbakanlõk Genelgesi,

29.9.1961 tarih ve 5/1722 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile yürürlüğe

konulmuş olan tüzük ve Müsteşarlõğõmõzca belirlenen Sekizinci Beş

Yõllõk Kalkõnma Planõ Özel İhtisas Komisyonu Raporu genel çerçeveleri

dikkate alõnarak tamamlamõşlardõr.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ ile istikrar içinde büyümenin

sağlanmasõ, sanayileşmenin başarõlmasõ, uluslararasõ ticaretteki payõmõzõn

yükseltilmesi, piyasa ekonomisinin geliştirilmesi, ekonomide toplam

verimliliğin arttõrõlmasõ, sanayi ve hizmetler ağõrlõklõ bir istihdam

yapõsõna ulaşõlmasõ, işsizliğin azaltõlmasõ, sağlõk hizmetlerinde kalitenin

yükseltilmesi, sosyal güvenliğin yaygõnlaştõrõlmasõ, sonuç olarak refah

düzeyinin yükseltilmesi ve yaygõnlaştõrõlmasõ hedeflenmekte, ülkemizin

hedefleri ile uyumlu olarak yeni bin yõlda Avrupa Topluluğu ve dünya ile

bütünleşme amaçlanmaktadõr.

8. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ çalõşmalarõna toplumun tüm kesimlerinin

katkõsõ, her sektörde toplam 98 Özel İhtisas Komisyonu kurularak

sağlanmaya çalõşõlmõştõr. Planlarõn demokratik katõlõmcõ niteliğini

güçlendiren Özel İhtisas Komisyonlarõ çalõşmalarõnõn dünya ile

bütünleşen bir Türkiye hedefini gerçekleştireceğine olan inancõmõzla,

konularõnda ülkemizin en yetişkin kişileri olan Komisyon Başkan ve

Üyelerine, çalõşmalara yaptõklarõ katkõlarõ nedeniyle teşekkür eder,

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ.nõn ülkemize hayõrlõ olmasõnõ

dilerim.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

İ Ç İ N D E K İ L E R

SAYFA NO

YÖNETİCİ ÖZETİ 8

A) RAFİNAJ SEKTÖRÜ

1- GİRİŞ 11

2- MEVCUT DURUM VE SORUNLAR 11

2.1. Mevcut Durum 11

2.1.1. Sektördeki Kuruluşlar 12

2.1.2. Mevcut Kapasite ve Kullanõmõ 13

2.1.3. Üretim 13

2.1.3.1. Üretim Yöntemi-Teknoloji 13

2.1.3.1.1. Basit (Hydroskimming) Tip Rafineriler 14

2.1.3.1.2. Normal Dönüşüm Rafinerileri 15

2.1.3.1.3. Termal Prosesler 15

2.1.3.1.4. İkincil Dönüşüm Prosesleri 15

2.1.3.1.5. Makina Yağlarõ Kompleksi 16

2.1.3.1.6. Benzin Oktanõnõ Artõrõcõ ve Benzen/Aromatik

Miktarõnõ Düşürücü Prosesler 16

2.1.3.2. Ürün Standartlarõ 18

2.1.3.3. Üretim Miktarõ ve Değeri 19

2.1.3.4. Maliyetler 19

2.1.4. Dõş Ticaret Durumu 20

2.1.5. Fiyatlar 22

2.1.6. İstihdam 22

2.1.7. Sektörün Rekabet Gücü 22

2.1.8. Diğer Sektörler ve Yan Sanayi ile İlişkiler 23

2.1.9. Mevcut Durumun Değerlendirilmesi 23

2.2. Dünyadaki Durum ve AB, Diğer Önemli Ülkeler

İtibariyle Mukayese 23

2.3. Sektörün Sorunlarõ 24

3- ULAŞILMAK İSTENEN AMAÇLAR

3.1. VIII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Döneminde(2001-2005) 24

3.1.1. Talep Projeksiyonu 25

3.1.2. Üretim Projeksiyonu 25

3.1.3. İthalat Projeksiyonu 25

3.1.4. Teknolojide Muhtemel Gelişmeler 26

3.1.5. Rekabet Gücündeki Gelişmeler 26

3.1.6. Çevre İle İlgili Sorunlar 26

3.1.7. Diğer Sektörler ve Yan Sanayii ile İlişkilerde Muhtemel Gelişmeler 29

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-2-

3.2. Uzun Dönemde (2001-2023) Talepte, Arzda, Dõş Ticarette,

Teknoloji ve Rekabet Gücünde Muhtemel Gelişmeler 29

3.2.1 Genel 29

3.2.2 Katõ Yakõtlardan Sõvõ Yakõt Elde Edilmesi 29

4- PLANLANAN YATIRIMLAR

4.1. Teşvik Belgesi Almõş Yatõrõmlar 30

4.2. Eklenecek Yeni Kapasiteler ve Bölgesel Dağõlõmõ 30

4.3. Başlanacak Yatõrõmlar 31

4.3.1. TÜPRAŞ ve ATAŞ Rafinerisi Yatõrõmlarõ 31

4.3.2. Yeni Rafineri Yatõrõmõ 31

4.4. Planlanan Yatõrõmlarõn Katkõsõ 31

4.5. Muhtemel Yatõrõm Alanlarõ 32

5- ÖNGÖRÜLEN AMAÇLARA ULAŞILABİLMESİ İÇİN YAPILMASI

GEREKLİ YASAL VE HUKUKSAL DÜZENLEMELER VE

UYGULANACAK POLİTİKALAR 32-42

B) DAĞITIM SEKTÖRÜ 43

1- GİRİŞ 43

2- MEVCUT DURUM VE SORUNLAR

2.1. Mevcut Durum

2.1.1. Sektördeki Kuruluşlar 43

2.1.2. Kapasite Kullanõmõ 43

2.1.3. Fiyatlar 44

3- ULAŞILMAK İSTENEN AMAÇLAR 44

3.1.1. Teknolojide Muhtemel Gelişmeler 44

3.1.2. Çevreye Yönelik Politikalar 44

4- ÖNGÖRÜLEN AMAÇLARA ULAŞILABİLMESİ İÇİN YAPILMASI

GEREKLİ YASAL VE HUKUKSAL DÜZENLEMELER VE

UYGULANACAK POLİTİKALAR

4.1. Kõsa Dönemde Yapõlmasõ Gereken Yasal ve Kurumsal Düzenlemeler 45

C) LPG SEKTÖRÜ 47

D) MADENİ YAĞ SEKTÖRÜ 48

1- GİRİŞ

2- MEVCUT DURUM VE SORUNLAR 49

2.1 Mevcut Durum

2.1.1 Sektördeki Kuruluşlar 49

2.1.2 Mevcut Kapasite ve Kullanõmõ 49

2.1.3 Üretim 50

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-3-

2.1.3.1 Üretim yöntemi ve Teknolojisi 50

2.1.3.2 Ürün Standartlarõ 51

2.1.3.3 Üretim Miktarlarõ 52

2.1.3.4 Maliyetler 52

2.1.4 Dõş Ticaret Durumu 53

2.1.4.1 İthalat 53

E) HAMPETROL VE DOĞAL GAZ ÜRETİMİ 56

EK-1. Petrol Ürünleri ile ilgili Türk Standartlarõ

EK-2 Petrol Ürünleri ile ilgili Mevzuat

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-4-

T A B L O L A R

SAYFA NO

TABLO-1 : Rafinaj Sektöründe Önemli Kuruluşlar 57

TABLO-2A : Petrol Sektöründe Kurulu Kapasite 57

TABLO-2B : Türkiye Rafinerileri ve Avrupa Rafinerileri Ünite Kapasiteleri 58

TABLO-3 : Birim Üretim Girdileri (1998 Yõlõna Ait ) 59

TABLO-4 : Rafinaj Sektörü Üretim Miktarlarõ 59

TABLO-4A : VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Hedeflerine Göre Rafinaj Sektörü

Petrol Ürünleri Üretim Miktarlarõ ve Yõllar İtibariyle Gerçekleşme

Oranlarõ 60

TABLO-5 : Rafinaj Sektörü Üretim Değeri (İzmit Rafinerisi Cari Gümrüksüz

Satõş Fiyatlarõ İle) 61

TABLO-6 : Rafinaj Sektörü Üretim Değeri (1998 Yõlõ İzmit Rafinerisi

Gümrüksüz Satõş Fiyatõ İle) 61

TABLO-6A : Hampetrol Birim Maliyetleri (CIF) 62

TABLO-7 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ 63

TABLO-8 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ (CIF, Cari Fiyatlarõ İle) 63

TABLO-9 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ (CIF, 1998 Yõlõ Fiyatlarõ İle) 63

TABLO-10 : AB, BDT ve Diğer Ülkelerden Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ 64

TABLO-11A : AB, BDT ve Diğer Ülkelerden Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ

(CIF, Cari Fiyatlar İle) 65

TABLO-11B : AB, BDT ve Diğer Ülkelerden Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ 66

TABLO-11C : Ülkeler İtibariyle Türkiye Hampetrol İthalatõ 67

TABLO-12 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ 67

TABLO-13 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ (FOB, Cari Fiyatlarla) 68

TABLO-14 : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ (FOB, 1998 Yõlõ Fiyatlarõyla) 68

TABLO-15 : AB, BDT ve Diğer Ülkelerden Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ 69

TABLO-16 : AB, BDT ve Diğer Ülkelerden Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ

(FOB Cari Fiyatlarla) 70

TABLO-16A : 1997 Yõlõnda Türkiye İthalat-İhracat Miktar ve Değerleri 71-72

TABLO-16B : 1998 Yõlõnda Türkiye İthalat-İhracat Miktar ve Değerleri 73-74

TABLO-17 : Hampetrol Ürün ve Ara Ürün Stoklarõ 75

TABLO-18 : Yõllar İtibariyle Petrol Ürünleri Sivil Tüketimi 76

TABLO-19A : İzmit Rafinerisi Gümrüksüz Rafineri Satõş Fiyatlarõ 77

TABLO-19B : İzmit Rafinerisi Yõllar İtibariyle Ortalama KDV.li Satõş Fiyatlarõ 77

TABLO-19C : Ankara İli Pompa Fiyatlarõ 78-81

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-5-

TABLO-19D : 1995-1998 Yõllarõ Ana Ürün, Hampetrol ve Döviz Kurlarõnõn

Aylõk Ortalamalar Bazõnda Değişimi 82

TABLO-20 : Vergi ve Fonlarõn Fiyat İçindeki Oranõ 83

TABLO-21 : 1998 Yõlõ Avrupa Topluluğu.na Dahil Ülkelerde ve Türkiye.de

Pompa Fiyatlarõ ve Vergi Oranlarõ 84

TABLO-22 : Rafinaj Sektörü İstihdam Durumu 85

TABLO-23 : Petrol Ürünleri Sektörü Yurt İçi Talep Projeksiyonu (1999-2005) 85

TABLO-23A : 1998 Yõlõ İzmit Rafinerisi Gümrüksüz Satõşõ Fiyatlarõyla

Talebin Değeri 86

TABLO-24A : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İhracatõ 87

TABLO-24B : 1998 Yõlõ FOB İzmit İhraç Fiyatlarõ İle Petrol Ürünleri Sektörü

Ürün İhracatõ Değeri 88

TABLO-25 : Üretim Projeksiyonu 89

TABLO-25A : 1998 Yõlõ Fiyatlarõyla Üretimin Değeri 90

TABLO-26A : Petrol Ürünleri Sektörü Ürün İthalatõ Projeksiyonu 91

TABLO-26B : 1998 Yõlõ CIF İzmit Fiyatlarõ İle İthalatõn Değeri 92

TABLO-27 : Hammadde (Hampetrol) İthalatõ 92

TABLO-28 : Yõllar İtibariyle Petrol Ürünleri Sivil Tüketimin Sektörlere

Göre Dağõlõmõ 93

TABLO-29 : Petrol Ürünleri Sektörü Yurt İçi Talep Projeksiyonu (1999-2023) 94

TABLO-30 : Teşvik Belgesi Almõş Yatõrõmlar 95

TABLO-31 : Rafinaj Sektöründe Eklenecek Yeni Kapasiteler 96

TABLO-32 : 1998 Yõlõ Sonu İtibariyle, Akaryakõt Dağõtõm Şirketlerinin

Stoklama Kapasiteleri 97

TABLO-33 : Şirketlerin Bayi Sayõsõ 98

TABLO-34 : Akaryakõt Dağõtõm Şirketlerinin 1998 Yõlõ Satõşlarõ 99

TABLO-35 : Yõllar İtibariyle Akaryakõt Dağõtõm Şirketlerinin Akaryakõt Satõşlarõ 99

TABLO-36 : Türkiye.de Faaliyet Gösteren LPG Dağõtõm Şirketleri 100

TABLO-37 : Türkiye.de Yõllar İtibariyle LPG Üretim-Tüketim Dengesi 101

TABLO-38 : Yõllar İtibariyle Türkiye.nin Hampetrol Üretimi 102

TABLO-39 : 2001-2003 Yõllarõ Arasõ TPAO Hampetrol Üretim Tahmini 103

TABLO-40 : 1998 Yõlõ Sonu İtibariyle Türkiye.deki Hampetrol Rezervleri 103

TABLO-41 : 1998 Yõlõ Sonu İtibariyle Doğal Gaz Rezervleri 104

TABLO-42 : 2001-2004 Yõllarõ Arasõ TPAO Doğal Üretimi Tahmini 104

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-6-

VIII. BEŞ YILLIK KALKINMA PLANI PETROL ÜRÜNLERİ

ÖZEL İHTİSAS KOMİSYONU ÜYELERİ

BAŞKAN : GÜROL ACAR, TÜPRAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

BAŞKAN YARDIMCISI : HAKKI ALAYBEYOĞLU, PETROL OFİSİ A.Ş.

BAŞKAN YARDIMCISI : İSMAİL ORAL, TÜPRAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

RAPORTÖR : ENGİN ARDANUÇ, TÜPRAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

DPT KOORDİNATÖRÜ : BİLGE FIRAT, DEVLET PLANLAMA TEŞ. MÜS.

ÜYE : CANAN ABABAY, DEVLET İSTATİSTİK ENS. BAŞ.

ÜYE : HAYDAR AKIN, HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI

ÜYE : ADNAN AKSOY, CASTROL

ÜYE : ŞENEL ALTINKÖK, ULAŞTIRMA BAKANLIĞI

ÜYE : MAZHAR ARSLAN, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : AHMET KAYA, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : ALEV KURTULUŞ, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : AHMET ÖZTÜRK,PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : ALİ PANZER, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : SELMA SEVGİLİ, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : ENGİN SÖZERİ, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : SELMA ŞAHİN, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : HÜLYA UZUNDERE, PETROL OFİSİ A.Ş. GENEL MÜD.

ÜYE : HURİYE UZDİL, PİGM

ÜYE : GÜLGÜN ARAS, PİGM

ÜYE : AYŞE BOYACI, PİGM

ÜYE : SANİYE GEDİK, PİGM

ÜYE : BEKİR ASLANER, DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI

ÜYE : REYHAN ÇELİKER, DIŞ TİCARET MÜS. İTH. GN.MD.

ÜYE : GÜRKAN SÜZER, DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI

ÜYE : ERDİL AYÇİN, HABAŞ A.Ş.

ÜYE : İSMAİL AYTEMİZ, AYTEMİZ PETROL

ÜYE : MUSTAFA BARAN, ÇEVRE BAKANLIĞI

ÜYE : HALİL ÇAKIR, ÇAKIR KİMYA

ÜYE : ALİ UĞUR ÇANDARLI, BP GAZ A.Ş.

ÜYE : İSMAİL HAKKI DABAK, ARGAZ A.Ş.

ÜYE : ALİ ASKER DEMİRHAN, MALİYE BAKANLIĞI

ÜYE : BÜNYAMİN DÖNMEZ, ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ REK.,YRD.DOÇ.DR.

ÜYE : MUAMMER EKİM, TOTALGAZ

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-7-

ÜYE : OKTAY ERBATUR, ÇUKUROVA ÜNV. REK.,PROF.DR.

ÜYE : GAMZE ERHAN, TSE

ÜYE : HAKAN ERZURUMLUOĞLU, TMMOB PET.MÜH. ODASI

ÜYE : TOLGA IŞILTAN, THE SHELL COM. OF TURKEY LTD.

ÜYE : M.HALİM KARABEKİR, TMMOB KİMYA MÜH. ODASI

ÜYE : ÖMER SANAL, TMMOB PET.MÜH. ODASI

ÜYE : HİCABİ SEZER, TMMOB PETROL MÜH. ODASI

ÜYE : CEM KÖSEOĞLU, TÜRKİYE İŞVEREN SEN. KONF.

ÜYE : ENDER OKANDAN, ORTADOĞU TEK. ÜNV. PAL,PROF.DR.

ÜYE : KEMAL OKTAR, MALİYE BAK. GELİR.GEN.MD.

ÜYE : NURAY OLUKÇU, DOKUZEYLÜL ÜNV. REK.YRD.DOÇ.DR.

ÜYE : METİN OYTUN, LİPET A.Ş.

ÜYE : FATİH ÖNEY, BP AMOCO

ÜYE : HAKAN ÖZKUL, ELF/SELYAK

ÜYE : KAMİL PEÇEN, CASTROL

ÜYE : FULYA SOMUNKIRAN, ÇEVRE BAKANLIĞI

ÜYE : CENGİZ SOYSAL, REKABET KURUMU

ÜYE : FERRUH SÖNMEZ, MOBİL VE BP AMOCO

ÜYE : SİNAN SUNER, TOTAL OİL T.A.Ş.

ÜYE : ENES ŞAYAN, ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ REK.,ÖĞ.EL.

ÜYE : AYKUT TANIR, BP AMOCO

ÜYE : ERCAN TEZER, OTOMOTİV SANAYİ DERNEĞİ,PROF.DR.

ÜYE : GÜRKAN TOPUZLAR, DEMİRÖREN LPG

ÜYE : DENİZ ÜNER, ORTA DOĞU TEKNİK ÜNV. REK.,DOÇ.DR.

ÜYE : YAKUP YAZAR, AYTEMİZ AKARYAKIT

ÜYE : AKIN YÜCEL, HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI

ÜYE : NEDİM ZEYREK, ANADOLU LPG SAN. DERNEĞİ

ÜYE : GIYASETTİN ZORLU, TOTAL OİL T.A.Ş.

ÜYE : MEHMET ÖZDEMİR, PETLINE

ÜYE : SACİT AKER, ATAŞ

ÜYE : CUMHUR İNCİ, HABAŞ

ÜYE : ERCAN OKUTANSOY, ANADOLUGAZ

ÜYE : HASAN KÜÇÜK, KİMYA MÜHENDİSLERİ ODASI

ÜYE : AHMET ÜLGER, SHELL

ÜYE : ERTAN ÇAKIR, SHELL

ÜYE : HÜSEYİN LATİFOĞLU, SHELL

ÜYE : YAŞAR TAŞKIRAN, TOTAL

ISBN 975 . 19 . 2562 - .2 (basõlõ nüsha)

Bu Çalõşma Devlet Planlama Teşkilatõnõn görüşlerini yansõtmaz. Sorumluluğu yazarõna aittir. Yayõn ve referans olarak

kullanõlmasõ Devlet Planlama Teşkilatõnõn iznini gerektirmez; İnternet adresi belirtilerek yayõn ve referans olarak

kullanõlabilir. Bu e-kitap, http://ekutup.dpt.gov.tr/ adresindedir.

Bu yayõn 1500 adet basõlmõştõr. Elektronik olarak, 1 adet pdf dosyasõ üretilmiştir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-8-

YÖNETİCİ ÖZETİ

VIII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ hazõrlõk çalõşmalarõna esas teşkil etmek üzere oluşturulan "Petrol

Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu" Kamu ve Özel Sektör kuruluşlarõna mensup 71 üyeden oluşmuştur.

Komisyon üyelerinin katkõlarõyla hazõrlanan "Rapor" Petrol Ürünleri Rafinajõ (Üretimi), Petrol

Ürünleri Dağõtõmõ, LPG ve Madeni Yağ olmak üzere dört bölümden oluşmaktadõr. Ayrõca Yerli

Hampetrol ve Doğal Gaz üretimine de ayrõ bir bölümde kõsaca değinilmiştir.

Rafinaj sektöründe, yaklaşõk % 96.5 hissesi kamuya ait TÜPRAŞ, Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.’nin

İzmit, İzmir, Kõrõkkale ve Batman Rafinerileri ile özel sektöre ait ATAŞ Rafinerisi faaliyet

göstermektedir. TÜPRAŞ Rafinerilerinin yõllõk toplam hampetrol işleme kapasitesi 27.6 Milyon ton,

ATAŞ Rafinerisi’nin ise 4.4 Milyon ton’dur. Kahramanmaraş ilinde özel sektöre ait yaklaşõk 1590

m3/gün(477,000 ton/yõl) kapasiteli Narlõ Rafinerisinin 2000 yõlõ içerisinde faaliyete geçmesi

beklenmektedir.

1999 yõlõ itibari ile Petrol Rafinajõ Sektöründe 2, Petrol Ürünleri Dağõtõmõ alanõnda toplam 13, LPG

sektöründe 45 ve Madeni Yağ Sektöründe 10 kuruluş faaliyet göstermektedir.

VII. Beş Yõllõk Plan dönemi kapsayan 1992-1998 yõllarõ arasõnda Petrol Ürünleri sektöründe aşağõda

ana başlõklar halinde verilen gelişmeler olmuştur.

* Rafinerilerin 32.0 milyon ton olan yõllõk hampetrol işleme kapasitesi değişmemiştir.

* Rafinerilerde 1992 yõlõnda 23.3 Milyon ton hampetrol işlenirken bu miktar 1998 yõlõnda % 16.3

artõşla 27.1 Milyon ton’a yükselmiştir.

* Rafinerilerde kapasite kullanõmõ 1992 yõlõnda % 72.8, 1998 yõlõnda ise % 85.3 olarak

gerçekleşmiştir.

* Rafinerilerde 1992 yõlõnda 4.3 Milyon ton , 1998 yõlõnda 3.3 Milyon ton yerli hampetrol

işlenmiştir. Yerli hampetrol üretimi giderek düşmektedir.

* Petrol ürünleri tüketimi 1992 yõlõnda 23.1 Milyon ton olarak gerçekleşirken, bu miktar 1998

yõlõnda % 27.7 artõşla 29.5 Milyon ton’a ulaşmõştõr.

* Beyaz ürünlerin (benzin, jet, gazyağõ ve motorin) tüketimi 1992 yõlõnda 10.7 Milyon ton’dan 1998

yõlõnda % 21 artõşla 12.9 Milyon ton’a yükselirken, siyah ürünlerin (kalorifer yakõtõ, ve fuel oil 6)

tüketimi sadece % 8.8 artõşla 7.4 milyon ton’dan 8.0 Milyon ton’a çõkmõştõr.

* 1989 yõlõndan itibaren kurşunsuz benzin üretimine başlanmõştõr. 1992 yõlõnda toplam benzin

tüketiminin % 0.66’sõna tekabül eden 19.4 bin ton kurşunsuz benzin tüketilmiştir. Kurşunsuz

benzin tüketimini artõrmak amacõyla yapõlan teşvikler sonucu tüketim, 1998 yõlõnda 862 bin ton’a,

toplam benzin tüketimi içindeki payõ % 19’a ulaşmõştõr.

* VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu raporunda öngörüldüğü

gibi artan taleplerin karşõlanmasõ için LPG ve benzin ithalatõna devam edilmiştir. 1998 yõlõnda

üretimin tüketimi karşõlama oranõ % 92’de kalmõştõr.

* Sõnõr Ticareti ve mutad depo uygulamalarõ ile yurdumuza önemli miktarda motorin ve fuel oil

olmak üzere petrol ürünü girmiş ve girmeye devam etmektedir. Bu nedenle resmi rakamlara göre

motorin tüketimi 1996 yõlõnda 8.5 milyon ton iken 1998 yõlõnda % 22 oranõnda azalarak 6.6

milyon tona düşmüştür. VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünler Özel İhtisas Komisyonu

Raporunda üretimin ancak tüketimi karşõlayabileceği öngörülürken 1.1 milyon ton üretim fazlasõ

motorin ihraç edilmek zorunda kalõnmõştõr.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-9-

* 1992 yõlõnda çeşitli ülkelerden 2630.1 milyon USD tutarõnda 19.315 Milyon ton hampetrol ithal

edilirken, 1998 yõlõnda 548.1 Trilyon(1994.0 Milyon $) tutarõnda 24.0 Milyon ton hampetrol ithal

edilmiştir.

* TÜPRAŞ Hydrocracker Projeleri yatõrõmlarõ tamamlanarak İzmir ve Kõrõkkale Rafinerileri

Hydrocracker Üniteleri 1993 yõlõnda, İzmit Hydrocracker Ünitesi 1996 yõlõnda devreye alõnmõştõr.

Kõrõkkale Rafinerisi İzomerizasyon Ünitesi 1998 yõlõnda tamamlanarak devreye alõnmõştõr.

* 1998 yõlõ Temmuz ayõnda Otomatik Fiyatlandõrma Mekanizmasõ(OFM) uygulamaya konarak

rafinerilerin petrol ürünleri rafineri satõş fiyatlarõnõ +-%3 CIF İtalya fiyat koridorunda serbestçe

belirlemelerine imkan tanõnmõştõr. Bugün Rafineri Şirketleri ve Dağõtõcõ Kuruluşlar serbestçe

OFM mekanizmasõna göre uluslararasõ bazda fiyatlarla tam rekabet koşullarõ altõnda ürün ithal

ederek pazarlayabilmektedir. Sonuç olarak uzun yõllardõr sektörde hedeflenen LİBERAL sisteme

geçiş çalõşmalarõ tamamlanarak uygulamaya geçilmiştir.

* 1998 yõlõ rakamlarõ ile Türkiye’nin 71 Milyon ton petrol eşdeğeri enerji tüketiminde petrolün payõ

% 42.6’dõr. Petrolün enerji tüketimindeki payõnõn 1980 yõlõnda % 50.4, 1989 yõlõnda % 46.3, 1992

yõlõnda % 44.8 olduğu düşünüldüğünde, göreceli bir azalma olmakla birlikte artan enerji

tüketimine paralel olarak petrol ürünleri tüketimi de artmaktadõr.

VIII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ’nda sektörde aşağõda belirtilen önemli değişikliklerin olacağõ ve

çeşitli sorunlarla karşõlaşõlacağõ beklenmektedir.

* Petrol ürünleri tüketiminin 2005 yõlõnda 38.2 Milyon ton’a ulaşacağõ, yurt içi rafineri üretimlerinin

ise 29.1 Milyon ton’da kalacağõ tahmin edilmektedir. Rafinerilerin mevcut yõllõk 32 Milyon ton’luk

toplam hampetrol işleme kapasitesiyle tüketimin karşõlanma imkanõ bulunmamaktadõr.

* 2005 yõlõnda 1998 yõlõ CIF ithal maliyetleri ile 1383.0 Milyon USD tutarõnda 10.0 Milyon ton

petrol ürünü ithalatõ yapõlacağõ tahmin edilmektedir.

* Petrol ürünleri talepleri dikkate alõndõğõnda, 2001 yõlõndan itibaren Türkiye Rafinerilerinin % 100

kapasitede çalõşmasõ ve azami kapasiteleri olan 32 milyon ton hampetrol işlemeleri gerekmektedir.

* TPAO tarafõndan 1998 yõlõnda 2.3 Milyon ton, diğer şirketler tarafõndan yaklaşõk 900 bin ton

hampetrol üretilmiştir. TPAO verilerine göre, TPAO üretimi hampetrol giderek azalmakta, 2005

yõlõ itibariyle 944 bin tona düşmektedir. Diğer şirketlerin üretiminin aynõ oranda azalmasõ

durumunda toplam yerli hampetrol üretimi 2005 yõlõnda 1.3 Milyon tona düşecektir. Bu yõl

itibariyle rafinerilerde işlenecek miktarõn, yerli hampetrolle karşõlanma oranõ % 4 olacaktõr.

Mevcut rezervlere ilave yeni kaynaklar bulunamadõğõ takdirde, üretimin giderek azalmasõ ve

rafinerilerin tamamen ithal hampetrole bağõmlõ hale gelmesi beklenmektedir.

* VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas raporunda 1999 yõlõndan itibaren

petrol ürünleri talebinin üretimle karşõlanamayacağõ, bu nedenle dönüşüm ünitelerine ve kaliteli

ürün üretecek ara ünitelere sahip, 2000 yõlõ itibariyle devreye girecek asgari 5 milyon ton/yõl

kapasitede yeni bir rafineriye ihtiyaç bulunduğu belirtilmiştir. VII. Plan döneminde bu konuda

gelişme olmamõştõr. Yukarõda da belirtildiği gibi Türkiye Rafinerilerinin, talepleri üretimle

karşõlamasõ mümkün görülmemektedir. 2001 yõlõnda 3.074 milyon tonu LPG olmak üzere toplam

5.594 milyon ton petrol ürünü ithal edilmesi gerekmektedir. Bu nedenle Yeni Rafineri Yatõrõmõnõn

rafinajda kamu payõnõn daha fazla artõrõlmasõ istenmediği için özel sektör tarafõndan

gerçekleştirilmesi veya ithal ürün giriş terminalleri sayõsõ ve depolama kapasitesinin artõrõlmasõ

için imkan yaratõlmasõ gerekmektedir.

* TÜPRAŞ, Rafinerilerinde Yatõrõm Master Planõ’nda yer alan beyaz ürün üretimini artõracak

yatõrõmlarõnõ tamamlamõş bulunmaktadõr. Tamamen kurşunsuz benzin ile düşük kükürtlü motorin

üretimi sağlayacak projeleri gerçekleştirmeye devam etmektedir. Bu projelerin 2004 yõlõ itibariyle

gerçekleştirilmesi ile Avrupa Birliği 2005 yõlõ standartlarõnda ürün üretilmesi hedeflenmiştir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-10-

Bu şekilde rafineri kar marjlarõ artõrõlarak devlet korumasõna ihtiyaç duymadan, diğer ülke

rafinerileri ile serbest piyasa koşullarõnda rekabet ederek hayatiyetini sürdürebilecek bir yapõya

kavuşturulmasõ amaçlanmaktadõr. TÜPRAŞ, Rafinerileri’nin söz konusu yatõrõmlarõ

gerçekleştirebilmesi için yaklaşõk 1.0 Milyar USD harcama yapmõş, 1.0 Milyar USD’lõk yatõrõm

ise devam etmekte veya proje safhasõndadõr.

* Rafinajda kamunun payõ % 85, akaryakõt dağõtõmõnda ise % 56’dõr. Petrol ürünleri sanayinde

rekabete dayalõ serbest piyasa ekonomisine geçilebilmesi için, özel sektörün katõlõmõnõn artõrõlarak

rafinerilerin ve petrol ürünleri dağõtõmõnõn devlet tekelinden kurtarõlmasõ büyük önem

arzetmektedir. Kamunun payõnõn düşürülmesi için TÜPRAŞ ve POAŞ’õn özelleştirilmesi önem

arzetmektedir. Özelleştirme sonucu rekabete dayalõ sistem gerçekleşirken, yeni rafineri yatõrõmlarõ

için de kaynak ve imkan yaratõlmõş olacaktõr.

* Dönüşüm ünitesine sahip olmayan basit (Hydroskimming) tip rafineriler, 1998 yõlõ verilerine göre

işledikleri her bir varil hampetrolden ortalama 49 cent kar elde etmişler veya bazõ aylarõ 25 cente

varan zararla kapatmõşlardõr. Buna karşõlõk yeterli dönüşüm ünitesine sahip Normal Dönüşüm

(Kompleks) tip rafineriler varil başõna 70 cent ile 1.88 USD arasõnda kar elde etmişlerdir. Bu

durum rafinerilerde ekonomik değeri ucuz fuel oil üretimini % 20’lerin altõna düşüren FCC,

Hydrocracker gibi dönüşüm ünitelerinin önemini ortaya koymaktadõr.

* ATAŞ Rafinerisi mevcut durumuyla Basit Tip Rafineri durumundadõr. VII. Beş Yõllõk Plan

döneminde olduğu gibi VIII. Beş Yõllõk Plan döneminde de dönüşüm ünitesi tesisi yatõrõmõ veya

Avrupa Birliği Standardlarõnda Benzin ve Motorin üretimi için gerekli yatõrõmlar Yatõrõm

Programõnda yer almamaktadõr. Türkiye Benzin ve Motorin standardlarõ Avrupa Birliği

Standardartlarõnõn çok gerisinde kalmõştõr. Rafinerinin VIII. Beş Yõllõk Plan dönemi sonunda

ulaşõlmasõ gerekli görülen Avrupa Birliği standartlarõnda ürün üretebilmesi ve beyaz ürün

üretimini artõrarak kar elde edebilmesi için mutlaka Dönüşüm Ünitesi Projesi, Kurşunsuz Benzin

ve Düşük Kükürtlü Motorin Üretimini Artõrma Projelerini yatõrõm programõna alarak

gerçekleştirmesi gerekmektedir. Aksi halde Ataş Rafinerisi.nin ekonomik olmayan çok düşük

kapasitelerde çalõşmasõ veya faaliyetini durdurmasõ gerekecektir. Bu durum, 1999 yõlõ itibariyle

belirgin olarak ortaya çõkan talebin üretimle karşõlanamamasõ sorununu daha da büyütmektedir.

* İnsan sağlõğõnõn korunmasõ ve çevre kirliliğinin önlenmesi için petrol ürünleri kalitesinin

yükseltilmesi gerekmektedir. Avrupa Birliği ürün standartlarõna paralel T.S.E. tarafõndan

yayõnlanmõş veya revizyonu süren Türkiye için geçerli ürün standartlarõ ile Çevre Bakanlõğõ.nca

yayõnlanan Hava Kalitesinin Korunmasõ Yönetmeliği, TÜPRAŞ ve ATAŞ Rafinerileri’nde

kurşunsuz benzin, düşük kükürtlü motorin ve fuel oil üretimi yatõrõmlarõnõ gerekli kõlmaktadõr.

* 1998 yõlõnda tüketilen 3.174 Milyon ton LPG’nin sadece 791 bin ton’u üretimle karşõlanabilmiştir.

Devlet tarafõndan LPG satõş fiyatõnõn düşük tutulmasõ(sübvanse edilmesi), diğer alternatif enerji

kaynaklarõna göre LPG kullanõmõnõ avantajlõ kõlmõştõr. Ayrõca kullanõm kolaylõğõ tercih

nedenlerinden bir diğeri olmaktadõr. Günümüzde LPG konutlarda, işyerlerinde, sanayide ve

otogaz olarak araçlarda yakõt olarak yoğun bir şekilde kullanõlmaktadõr. Doğal gaz kullanõmõ LPG

kullanõmõna olan aşõrõ talebi azaltacak olmakla birlikte VIII. Kalkõnma Planõ döneminde de talepte

önemli artõşlarõn olacağõ beklenmektedir.

* Rafineri ve dağõtõcõ kuruluşlarõn hampetrol ve petrol ürünü stok seviyeleri Uluslararasõ Enerji

Ajansõ’nca öngörülen 90 günlük değerin altõndadõr. Herhangi bir kriz döneminde tüketimin

karşõlanmasõnda sorunla karşõlaşõlmamasõ için Türkiye hampetrol ve ürün stoklama seviyesinin

artõrõlmasõ gerekmektedir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-11-

* Ürün taşõmacõlõğõ ağõrlõklõ olarak kara yolu ile yapõlmaktadõr. Maliyeti yüksek, kara yolu trafiği

emniyetini azaltan bu tür taşõma yerine gerekli ara depolama tesisleri kurularak boru hatlarõ ve

deniz yoluyla taşõmaya ağõrlõk verilmesi gerekli görülmektedir.

A) RAFİNAJ SEKTÖRÜ

1- GİRİŞ

1.1. Sektörün Tanõmõ ve Sõnõrlanmasõ

Petrol ürünleri sanayi, hampetrolün rafinerilerde stoklanõp arõtõlmasõ, üretilen ürünlerin dağõtõm

kuruluşlarõ vasõtasõyla tüketicilere ulaştõrõlmasõ gibi bir dizi aktiviteyi kapsayan entegre bir

sektördür.

Petrol ürünleri sanayinin temel girdisi olan hampetrol yerli üretimin yeterli olmamasõ nedeniyle,

sürekli olarak ithal edilmektedir. 1998 yõlõnda, bu sanayinin işlediği hampetrolün % 87.7’si ithal,

% 12.3’ü ise yerli hampetroldür.

Hampetrolden elde edilen sõvõlaştõrõlmõş petrol gazlarõ (LPG), normal ve süper motor benzinleri,

gazyağõ, jet yakõtlarõ, motorin ve çeşitli kalitelerde fuel oil’ler enerji üretiminde kullanõlmaktadõr.

Nafta, petrokimya ve gübre sanayinin ana hammaddesidir, ayrõca günümüzde elektrik üretim

santrallarõnda yakõt olarak kullanõlmaktadõr. Madeni baz yağlar ise katõk ilavesi ve harmanlama

yapõldõktan sonra piyasaya verilmektedir.

Çeşitli kalitede asfaltlar ve solventler nihai ürün olarak tüketiciye satõlmakta, slack waxlar ve

ekstraktlar ise diğer sektörler tarafõndan üretim girdisi olarak kullanõlmaktadõr.

2- MEVCUT DURUM VE SORUNLAR

2.1. Mevcut Durum

Sektörün mevcut durumunu değerlendirmek için 1992-1998 yõllarõ arasõndaki gelişmeyi

incelemek yerinde olacaktõr. Sektörde yurtiçinde bu dönem içerisinde dikkati çeken önemli

hususlar aşağõda verilmiştir.

- 32.0 milyon ton/yõl olan hampetrol işleme kapasitesinde değişme olmamõştõr. Uragan

Petrol Sanayi Ticaret ve Taahhüt İnşaat A.Ş tarafõndan Kahramanmaraş ilinde yõllõk

yaklaşõk 477,000 ton kapasiteli basit bir rafinerinin kurulmasõ çalõşmalarõ sürmektedir.

Bu rafinerinin VIII. Beş Yõllõk Plan döneminde kurulmasõ durumunda Türkiye’deki

rafinerilerilerin toplam yõllõk hampetrol işleme kapasitesi 32.0 milyon’dan 32.5 milyon

tona yükselecektir.

- İşlenen hampetrol miktarõ 1992 yõlõnda 23.3 milyon ton, 1998 yõlõnda 27.1 milyon ton

olmuştur. Bu dönem içerisinde rafinerilerde işlenen hampetrol miktarõ % 16.3 artõş

göstermiştir.

- Hampetrol işlemede, kapasite kullanõm oranõ 1992 yõlõnda % 72.8, 1998 yõlõnda ise %

85.3 olarak gerçekleşmiştir.

- Tüketim 23.1 milyon ton’dan 29.5 milyon ton’a çõkmõştõr. Böylece on yõlda tüketim

% 27.7 artõş göstermiştir.

- Beyaz ürünlerin (benzin, jet, gazyağõ ve motorin) tüketimi % 21 artõşla 10.7 milyon

ton’dan 12.9 milyon ton’a yükselirken siyah ürünlerin (kalorifer yakõtõ) tüketimi

sadece % 8.8 artõş ile 7.4 milyon ton’dan 8.0 milyon ton’a çõkmõştõr.

- Üretimin tüketimi karşõlama oranõ % 92 olmuştur.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-12-

- Rafinerilerde 1992 yõlõnda 4.3 milyon ton, 1998 yõlõnda 3.3 milyon ton yerli

hampetrol işlenmiştir

- 1989 yõlõndan itibaren kurşunsuz benzin üretimine başlanmõştõr. Tüketimin teşviki

amacõyla, geçmiş yõllarda AFİF ve ATV oranlarõ kurşunsuz benzinde düşük tutularak

pompa fiyatõnõn süper benzin pompa fiyatõndan daha ucuz olmasõ temin edilmiştir.

2000 yõlõ Mart ayõ itibariyle kurşunsuz benzinde AFİF miktarõ sõfõr, kurşunlu süper

benzinde 1500 TL./Litre, ATV tutarlarõ ise kurşunsuz benzinde 277.939 TL./Litre,

Süper Benzinde ise 291.955 TL/Litre olarak uygulanmaktadõr.

- 1989 yõlõ Haziran ayõnda yapõlan kanun değişikliği ile "ithalatçõlar, rafineri ve

dağõtõm şirketleri ile akaryakõt bayileri hampetrol ve petrol ürünlerinin fiyatlarõnõ

tesbitte serbest" bõrakõlmõşlardõr. Böylece Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ

tarafõndan belirlenen fiyatlarõn yerine rafineriler, rafineri satõş fiyatlarõnõ; dağõtõm

şirketleri de, pompa fiyatlarõnõ tesbit etmeye başlamõştõr. Yine Haziran ayõnda

yürürlüğe giren Bakanlar Kurulu kararõ ile, "petrol hakkõ sahibi rafineri şirketleri

dõşõnda kalan" kuruluş va şirketlerin ithalat yapabilmelerine imkan sağlanmõştõr.

- VII. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ’nda tamamlanmasõ öngörülen projelerden,

- Otomatik Fiyatlandõrma Mekanizmasõ 1998 yõlõ Temmuz ayõnda uygulamaya

konmuştur.

- Maktu vergi sistemine geçiş Şubat 2000 tarihinde gerçekleşmiştir.

- Yeni Rafineri Yatõrõmõ gerçekleşmemiştir.

- TÜPRAŞ’õn Hydrocracker yatõrõmlarõ tamamlanmõştõr.

- TÜPRAŞ.õn %100 kurşunsuz benzin ve düşük kükürtlü motorin üretim artõşõ projeleri

devam etmiş, ama tamamlanamamõştõr.

- POAŞ.õn özelleştirilmesi ile ilgili süreç tamamlanmak üzeredir. TÜPRAŞ.õn

özelleştirilmesinde önemli bir adõm olan halka arz işlemi başarõlõ olmuş ve halka

açõklõk oranõ % 35.e ulaşmõştõr.

- Boru hatlarõ ile taşõmada ilerleme sağlanamamõştõr.

2.1.1. Sektördeki Kuruluşlar :

Rafinaj sektöründe TÜPRAŞ ve ATAŞ olmak üzere faaliyet gösteren iki kuruluş

bulunmaktadõr.(Tablo-1)

TÜPRAŞ (Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.) : Kamuya ait rafinerilerin bir şirket çatõsõ

altõnda toplanmasõ amacõyla 16 Kasõm 1983 tarihinde kurulmuştur. TÜPRAŞ’õn

kurulmasõ ile İPRAŞ ve TPAO’na bağlõ İZMİR, BATMAN ve o tarihte yapõmõ

devam eden KIRIKKALE Rafinerisi TÜPRAŞ’õ oluşturmuşlardõr. Kuruluşunda

TPAO’nun bağlõ ortaklõğõ olarak faaliyetlerini sürdüren TÜPRAŞ, T.C. Başbakanlõk

Kamu Ortaklõğõ İdaresi Başkanlõğõ’nõn 10 Temmuz 1990 tarih ve 9013 sayõlõ kararõ

ile özelleştirme kapsamõna alõnmõş ve şirketteki "devlet hisseleri" bu kuruluşa

devredilmiştir. TÜPRAŞ sermayesinin % 2.5’ini teşkil eden hisse senetleri 27-29

Mayõs 1991 tarihleri arasõnda halka arzedilmiştir. Halen TÜPRAŞ’õn kayõtlõ

sermayesi 100 trilyon TL, çõkarõlmõş sermayesi ise 74 trilyon 752 milyar TL’dir ve

%96.5 hissesi kamuya aittir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-13-

Türkiye’de toplam 32 milyon ton/yõl olan hampetrol işleme kapasitesinin % 86’sõna

karşõlõk gelen 27.6 milyon ton’u TÜPRAŞ’a ait bulunmaktadõr. 1999 yõlõ itibariyle

4933 kişi çalõşmaktadõr.

ATAŞ (Anadolu Tasfiyehanesi A.Ş.) : 1962 yõlõnda Mobil, Shell ve BP Şirketleri

tarafõndan Mersin’de kurulmuştur. Rafineri hisselerinin dağõlõmõ aşağõdaki gibidir:

Mobil % 51

Shell % 27

BP/Amoco % 17

Marmara Petrol ve Rafineri İşleri A.Ş. % 5

Rafinerinin hampetrol işleme kapasitesi 4.4 milyon ton/yõl olup, 227 kişi

çalõşmaktadõr.

Ayrõca Kahramanmaraş ilinde yõllõk yaklaşõk 477.000 ton hampetrol işleme

kapasiteli özel sektöre ait Narlõ Rafinerisi’nin 2000 yõlõ içinde faaliyete geçmesi

beklenmektedir.

2.1.2. Mevcut Kapasite ve Kullanõmõ

Rafinerilerin petrol işleme (destilasyon) kapasitesi ve kapasite kullanõm oranlarõ

Tablo - 2A, ara ünite kapasiteleri ve diğer ülkelerin rafinerileri ile karşõlaştõrmasõ ise

Tablo - 2B’de verilmiştir. İzmir Rafinerisi’nde vakum ve hydrocracking,

Kõrõkkale Rafinerisi’nde hydrocracking ünitelerinin tamamlanarak işletmeye

alõnmasõ ile ara ünite kapasiteleri artmõştõr.

Hampetrol destilasyon kapasite kullanõm oranõ 1995-1998 yõllarõ arasõnda büyük

boyutlara varan sõnõr ticareti, Kõrõkkale Rafinerisi.nin kara rafinerisi olmasõ ve boru

hatlarõ ile çõkõş imkanõnõn bulunmamasõ nedenleriyle tam kapasitede

çalõşamamasõndan ve ürün fiyatlarõnõn gerekli kar marjlarõ sağlayacak düzeyde

olmamasõndan dolayõ düşük gerçekleşmiştir. 2000 yõlõndan itibaren ana ürün talepleri

ithal LPG hariç 32 Milyon ton ve üstüne çõkmakta ve üretimle karşõlanamamaktadõr.

(Tablo 23-25). Açõk özellikle LPG, nafta, kurşunsuz benzin, motorin ve Fuel Oil

6’da yoğunlaşmaktadõr.

Hampetrol destilasyon kapasitesi toplam petrol ürünleri talebi dikkate

alõndõğõnda yetersiz bulunmaktadõr. Artan talepler dolayõsõyla, mevcut kapasitenin

VIII. Beş Yõllõk Plan döneminde son derece yetersiz kalacağõ tahmin edilmektedir.

2.1.3. Üretim

2.1.3.1. Üretim Yöntemi-Teknoloji

Petrol ürünleri taleplerini karşõlamak amacõyla yerli olarak üretilen veya

ithal edilen hampetrol, rafinerilerde çeşitli ürünlere ayrõlma işlemine

tabi tutulur. 20.ci yüzyõlõn başõndan beri sürekli gelişen petrol rafinaj

(arõtõm) teknolojisi bugün en üst düzeyine yaklaşmõştõr.Pek çok sürecin ve

işlemin standartlaştõrõldõğõ bu sanayi dalõnda görülen en son yenilikler,

beyaz ürün üretimini artõrõcõ dönüşüm (kraking) üniteleri ile kurşunsuz

benzin üretimi için oxygenate (ETHANOL,ETBE, TAME, gibi) üretim

ünitelerinin rafineri konfigurasyonlarõnda yer almasõdõr.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-14-

Rafinerilerin yapõmõnda iki önemli ölçüt vardõr, bunlar :

1- Üretimi istenen ürünlerin tür, miktar ve özellikleri,

2- İşlenecek petrolün türüdür.

Yapõmda bu ölçütlerden hangisine ağõrlõk verileceğini yapõm yerinin ve

ülkenin özel koşullarõ belirler.

Rafineriler, bünyelerinde bulunan ünite tiplerine göre iki ana sõnõfa

ayrõlmaktadõr.

2.1.3.1.1. Basit (Hydroskimming) Tip Rafineriler :

Bu tip rafinerilerde sadece damõtma kolonlarõ, nafta oktan artõrõcõ

reformer ve kükürt giderme üniteleri bulunmaktadõr.Değerli ürünlerin

miktarõ, işlenen hampetrolün cinsine bağlõ olmakla beraber, dönüşüm

üniteleri olmadõğõ için hampetrolden elde edilecek hasõlat ve dolayõsõyla

rafineri marjõ düşüktür.Bu tip rafinerilerde bulunan üniteler aşağõda

verilmiştir.

a- Atmosferik Destilasyon

Atmosferik destilasyon işlemi, petrol ürünlerinin kaynama aralõklarõnõn

farklõ oluşundan yararlanarak hampetrolün bileşenlerine ayrõlmasõdõr. Bu

ayõrma işlemi belli basõnç ve sõcaklõkta damõtma kolonlarõnda yapõlõr.

Düşük sõcaklõkta kaynayan maddeler tepe ürünü, yüksek sõcaklõkta kaynayanlar

ise dip ürünü olarak adlandõrõlõr. Petrol çok bileşenli bir karõşõm olduğundan

yalnõz tepe ve dip ürünü alõnmaz, basamaklar (tepsiler) arasõndan da çeşitli

ürünler alõnõr. Atmosferik destilasyon, petrol ürünlerinin ilk ve temel

ayrõmlarõnõn yapõldõğõ bir süreçtir. Bir rafinerinin kapasitesi, atmosferik

destilasyon kolonunun kapasitesine eşdeğerdir.

b- Vakum Destilasyon

Hampetrolün damõtõlmasõnda sõcaklõk sõnõrlayõcõ bir faktördür. Atmosferik

destilasyon koşullarõnda atmosferik dip ürünü daha yüksek sõcaklõklarda

damõtõlõrsa, bileşiminde bulunan hidrokarbonlarda kõrõlma ve parçalanmalar

başlar. Kõrõlma ve parçalanmalar ise ürünlerin özelliklerini bozar. Bu yüzden,

atmosferik dip (residium) ürününün vakum altõnda damõtõlmasõ gerekir.

Damõtma sonucu, madeniyağ şarjõ, asfalt ve kraking ünitesi şarjõ olan Heavy

Vacuum Gas Oil (HVGO) elde edilir.

c- Desülfürizasyon (Kükürt Giderme)

Desülfürizasyon, petrol ürünlerini oluşturan hidrokarbonlarõn bileşimlerinde

veya serbest halde bulunan kükürdün çeşitli yöntemlerle uzaklaştõrõlmasõ

işlemidir. Kükürdün uzaklaştõrõlmasõ üründen ürüne farklõlõk gösterir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-15-

d- Katalitik Reforming

Atmosferik destilasyon sonucu elde edilen ve benzinin hammaddesi olan

nafta’nõn içinde bulunan parafin cinsi hidrokarbonlarõn oktan sayõsõ düşük,

izomerlerin ve aromatik hidrokarbonlarõn ise yüksektir. Parafinlerin molekül

yapõlarõnõ, karbon sayõlarõnõ değiştirmeksizin, yeniden düzenleyip izoparafinlere

ve aromatiklere dönüştürerek oktan sayõsõnõ yükseltmek mümkündür. Bu

işlem için önce, naftanõn yapõsõnda bulunan kükürt, oksijen ve azot

bileşikleri, Hydrotreating ünitesinde hidrojenli ortamda uygun bir katalist

yardõmõ ile uzaklaştõrõlõr; daha sonra reforming ünitesinde basõnç ve sõcaklõkta

platin katalist yardõmõ ile düşük oktanlõ parafin ve naften molekülleri, yüksek

oktanlõ isoparafin ve ağõrlõklõ olarak aromatik moleküllerine dönüştürülür.

2.1.3.1.2. Normal Dönüşüm Rafinerileri :

LPG, Nafta, Benzin ve Motorin verimini artõran dönüşüm (kraking)

ünitelerine sahip rafineriler bu sõnõfa girmektedir.

Gelişmiş ülkelerden başlayarak tüm dünyada dönüşüm üniteleri

kapasitesinin arttõrõldõğõ gözlenmektedir. Dönüşüm üniteleri kapasitesinin

hampetrol işleme kapasitesine oranõ, hampetrolden elde edilecek değerli

ürün dağõlõmõnõ belirlemektedir. Avrupa ülkelerine göre kõyaslama

yapõldõğõ zaman, rafinaj operasyonlarõ sonucunda hampetrolün beyaz

ürünlere (LPG,Benzin, Jet Yakõtõ, Motorin) dönüşüm oranõ, bu

ülkelerde %74 iken TÜPRAŞ, rafinerilerinde hydrocracker dönüşüm

üniteleri yatõrõmlarõnõ tamamlayarak beyaz ürün verimini % 55’den %

65’e yükseltmiş bulunmaktadõr.

2.1.3.1.3. Termal Prosesler :

a- Termal Kraking (Isõ Parçalama)

Yüksek molekül ağõrlõklõ hidrokarbonlarõn sõcaklõk etkisiyle parçalanarak düşük

molekül ağõrlõklõ hidrokarbonlara dönüştürülmesi işlemlerini kapsar. Böylece

hampetrolden daha çok benzin ve orta ürün (gazyağõ, motorin) elde edilebilir.

b- Visbreaking

Damõtma dip ürünlerinin vizkozitesini azaltmak (akõcõlõğõnõ arttõrmak) ve

akma noktalarõnõ (pour point) düşürmek için yapõlan õsõl parçalama işlemine

visbreaking (viscosity breaking) denir.

Visbreaking işleminde; düşük oktanlõ benzin, hidrokarbon gazlarõ ve bir miktar

orta destilatlar üretilmektedir. Üretilen destilatlar, fuel oil viskozitesi

ayarlamasõnda kullanõlõr. Ünitenin amacõ, fuel oil paçalõnda kullanõlan motorin

miktarõnõn azaltõlarak tasarruf sağlanmasõdõr.

2.1.3.1.4. İkincil Dönüşüm Prosesleri (Secondary Conversion Processes)

a- Fluid Katalitik Kraking (F.C.C.)

Kaynama noktasõ yüksek hidrokarbonlarõ ( VGO , Atmosferik dip ürünü gibi),

akõşkan yataklõ katalitik bir ortamda parçalayõp kaynama noktalarõ düşük,

ancak piyasa değeri yüksek olan ürünlere dönüştürme işlemidir. Ünitenin ana

amacõ yüksek oktanlõ benzin ve diğer petrokimya ürünlerine şarj olabilecek

özellikte LPG üretmektir.

Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu

http://ekutup.dpt.gov.tr/imalatsa/oik551.pdf

-16-

b- Hydrocracking

Kaynama noktasõ yüksek hidrokarbonlarõn ( VGO ) yüksek hidrojen basõncõ

altõnda katalitik bir ortamda parçalayõp kaynama noktalarõ düşük, ancak

piyasa değeri yüksek olan ürünlere dönüştürme işlemidir. Hidrojenin ana

kaynağõ rafineri gazlarõ, doğal gaz ve naftadõr. Ünitenin ana amacõ nafta,

gazyağõ, jet yakõtõ ve motorin üretmektir.

2.1.3.1.5. Makina Yağlarõ Kompleksi :

a- Vakum Damõtma Ünitesi :

Hampetrol ünitesinin dip ürünü olan atmosferik rezidyum, vakum altõnda

tekrar destilasyona tabi tutulur. Bu sayede değişik viskozitede spindle oil,

light neutral oil, heavy neutral gibi baz yağlar elde edilir. Ayrõca bu üniteden,

dizel paçalõnda kullanõlan vakum gasoil ve asfalt üretiminde kullanõlan vakum

rezidyum elde edilir.

b- Propan Deasphalting (PDA)

Bu proses ile vakum destilasyon ünitesi dip ürünü olan vakum rezidyum

içindeki parafinik yapõdaki hidrokarbonlar, ekstraksiyon metodu ile asfaltik

kõsõmlardan ayrõlõr ve Bright Stock baz yağ üretilir.