Rekabet Kurulu Kararları - 4

Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2006-1-3 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 06-31/380-97
Karar Tarihi : 28.4.2006
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER : Cengiz SOYSAL, M. Selim ÜNAL,
C. Atalay HATİPOĞLU
C.BİLDİRİMDE
BULUNAN
: - Aygaz A.Ş.
Temsilcisi: İ. Yılmaz ASLAN
Maya Akar Center 100/10 Esentepe/İstanbul
D. TARAFLAR : - Aygaz A.Ş.
Büyükdere Cad. 145/1 Zincirlikuyu/İstanbul
- İpragaz. A.Ş.
19 Mayıs Cad. No:4 Nova Baran Plaza Kat:13-16
Şişli/İstanbul
- Pegagaz A.Ş.
Fuat Paşa Sok. No:26 Kat:4/2 34880 Kartal/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Aygaz A.Ş., İpragaz A.Ş. ve Pegagaz A.Ş.
arasında kurulması planlanan ortak girişime izin verilmesi talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 2.1.2006 tarih ve 23 sayı ile intikal
eden ve eksiklikleri en son 21.4.2006 tarih, 2425 sayılı yazı ile tamamlanan 10
bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 7.
maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken
Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucunda düzenlenen 16.3.2006 tarih, 2006-1-3/MM-06-CS sayılı
Ön İnceleme Raporu ve 24.4.2006 tarih, 2006-1-3/BN-06-CS sayılı Bilgi Notu,
20.3.2006 tarih, REK.0.05.00.00-130/40 sayılı Başkanlık önergesi ile 06-31
sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Aygaz A.Ş., İpragaz A.Ş. ve
Pegagaz A.Ş. arasında, deniz yoluyla getirilen LPG’nin karaya pompalanması 20
amacıyla ortak inşa edilmesi planlanan tesisleri işletmek üzere oluşturulan
ortak girişimin 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi bir birleşme işlemi
olmadığı ancak 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında olduğu,
dolayısıyla menfi tespit belgesi verilemeyeceği, bununla birlikte söz konusu
06-31/380-97
2
ortak girişimin Kanun’un 5. maddesinde yer alan unsurları taşıması nedeniyle
bireysel muafiyet alabileceği ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İşlemin Niteliği
Dosyada yer alan bilgilere göre bildirim konusu işlem, İzmir ilinin Aliağa 30
ilçesindeki Karaağaç Koyu’nda gemi bağlama şamandıra sistemi ile buna
bağlı olarak karada ara depo ve pompalama tesisinin inşası ve daha sonra
kurulacak olan ortak girişim tarafından bu tesisin işletilmesini içermektedir.
Söz konusu işlem ile LPG dağıtım faaliyetinde bulunan Aygaz A.Ş., İpragaz
A.Ş. ve Pegagaz A.Ş. anılan alanda işbirliği yapmış olacaktır.
Kurucu ortaklar (Aygaz A.Ş., İpragaz A.Ş., Pegagaz A.Ş.) tarafından inşa
edilecek tesis, kıyıya 1300 m. mesafede bulunacak bir şamandıralı gemi
bağlama sistemini, bu sistem ile kıyı arasında ayrı ayrı döşenecek olan iki
adet 14″ çapında denizaltı borusunu, bu borulardan gelen LPG’nin 40
pompalardan sürekli olarak gönderilmesini temin etmek üzere kurulacak üç
adet ara depo ve bunlara bağlı üç adet booster pompayı içermektedir. Sözü
edilen tesisler, tankerler ile ithal edilen LPG’nin, güvenli bir şekilde karadaki
depolara pompalanması amacıyla kullanılmaktadır.
Bildirim formundaki bilgilere göre, söz konusu işlem ile LPG yüklü gemilerin
yüklerini kıyıya çok yaklaşmadan boşaltabilmeleri, tahliye edilen LPG’nin
emniyetli bir şekilde karaya pompalanması sağlanacaktır. Ayrıca, kurucu
teşebbüslerin söz konusu tesisi birlikte inşa edilmesinde yatırım maliyeti
kurucular arasında paylaşılmış olacaktır. Bu hususlara ilaveten; tesisin kurucu 50
ortaklardan bağımsız bir teşebbüs tarafından işletilmesi amaçlanmaktadır.
Kuruculardan başka şirketlerin de tesislerden faydalanması amaç edinilmiştir.
H.2. Taraflar
H.2.1. Aygaz A.Ş. (Aygaz)
Bildirim konusu işlemin taraflarından Aygaz, LPG dağıtımı faaliyeti ile uğraşan
Koç Grubu bünyesindeki bir şirket olup Koç Holding (Koç Ailesi) tarafından
kontrol edilmektedir. Şirketin ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:
Tablo 1 – Aygaz’ın Hissedarlık Yapısı
Hissedarlar Hisse Oranı (%)
Koç Holding A.Ş. 40,68
Liquid Petroleum Gas 30,80
Temel Ticaret ve Yatırım A.Ş. 3,88
Zer Madencilik A.Ş. 0,61
Nazar Pazarlama A.Ş. 0,33
Suna KIRAÇ 1,44
Mustafa Rahmi KOÇ 1,41
Semahat Sevim ARSEL 1,41
Mustafa Vehbi KOÇ 0,48
Yıldırım Ali KOÇ 0,48
Mehmet Ömer KOÇ 0,48
İpek KIRAÇ 0,02
Halka Açık 17,98
Toplam 100,00
06-31/380-97
3
Yine LPG dağıtım faaliyeti ile iştigal etmekte olan Mogaz Petrol Gazları 60
A.Ş.’nin kontrolü de Koç Grubu tarafından sağlanmaktadır.
Koç Grubu, 2005 yılında açılan özelleştirme ihalesinde, en yüksek teklifi
vererek Tüpraş’ı devralma hakkını kazanmıştır.
Aygaz’ın LPG dağıtım pazarındaki payı 2004 yılı itibarıyla %(….) olup
Mogaz’ın aynı yıl elde ettiği pazar payı %(….) olarak gerçekleşmiştir.
Dolayısıyla, Koç Grubu’nun LPG dağıtımı pazarındaki toplam payı %(….)’dir.
H.2.2. İpragaz A.Ş. (İpragaz) 70
Türkiye’de faaliyet gösteren ve yabancı sermayeli bir şirket olan İpragaz’ı,
%99,88’lik hissesine sahip olan Fransız menşeli Compagnie des Gaz de
Petrole Primagaz (Primagaz) kontrol etmektedir. İpragaz’ın hissedarlık yapısı
aşağıdaki gibidir:
Tablo 2 – İpragaz A.Ş. Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Compagnie des Gaz de Petrole Primagaz 99,88
Evas Ev Aletleri San. Ltd. Şti. 0,09
Tüpsan Tüp İmalatı San. Ltd. Şti. 0,02
Bizimgaz Tic. ve San. A.Ş. 0,01
Selim Şiper 0,00
Toplam 100,00
Primagaz’ın kontrolünde olup Türkiye’de LPG dağıtımı faaliyetinde bulunan bir
diğer şirket de Bizimgaz Tic. ve San. A.Ş. (Bizimgaz)’dır. İpragaz ve 80
Bizimgaz’ın LPG dağıtımı pazarından 2004 yılında elde ettiği paylar sırasıyla
%(….) ve %(….) olup, Primagaz Grubu’nun toplam pazar payı %(….) olarak
gerçekleşmiştir.
H.2.3. Pegagaz A.Ş. (Pegagaz)
Habaş Grubu içinde yer alan Pegagaz’ın %99,91’lik hissesi, Habaş Petrol
Ürünleri San. ve Tic. A.Ş.’yi de kontrol eden Mehmet Rüştü Başaran’ın
kontrolü altındadır. Pegagaz’ın hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir:
90
Tablo 3 – Pegagaz A.Ş. Hissedarlık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Mehmet Rüştü Başaran 99,92
Güllü Başaran 0,03
Aysel Başaran 0,01
Gülsel Altıntuğ 0,03
Fikriye Filiz Haseki 0,01
Toplam 100,00
Pegagaz gibi Habaş Grubu içinde yer alan ve yine LPG dağıtımı ile iştigal
eden Asgaz Anadolu Sınai Gazlar A.Ş.’nin 2004 yılında LPG dağıtımı
pazarından elde ettiği pay %(….)’dir. Pegagaz’ın aynı pazardaki %(….)’lik
payı birlikte ele alındığında, Habaş Grubu’nun LPG dağıtımı pazarındaki
toplam pazar payı 2004 yılı itibarıyla %(….) olarak gerçekleşmiştir.
06-31/380-97
4
H.3. İlgili Pazar
H.3.1. İlgili Ürün Pazarı
Her ne kadar bildirim formunda, terminal ve pompalama hizmetleri ilgili ürün 100
pazarının belirlenmesinde kullanılmış olsa da, depolama faaliyetinin LPG
dağıtım faaliyetinden ayrı ele alınamayacağı, dağıtım işleminin ayrılmaz bir
aşaması olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu konu, akaryakıt dağıtımına ilişkin
pazar tanımında da gündemde olmakla birlikte, 5015 sayılı Petrol Piyasası
Kanunu’nda ‘Lisanslı Depoculuk’ şeklinde ayrı bir piyasa faaliyeti tanımlanmış
olmasına rağmen son dönemlerdeki Kurul kararları dahil olmak üzere fiilen
böyle bir pazarın henüz oluşmamış olması nedeniyle depoculuk/terminal ya
da pompalama hizmetleri gibi bir tanıma gidilmemiş ve ilgili pazar tanımı
beyaz/siyah petrol ürünleri dağıtımı pazarı şeklinde tanımlanmıştır. LPG’ye
ilişkin olarak ise ’Lisanslı Depolama’ ya da benzeri bir piyasa tanımının ilgili 110
Kanun’da bulunmadığı görülmektedir. 5307 sayılı LPG Piyasası Kanunu’nun
5. maddesinden; depolama faaliyetinin ancak LPG dağıtım lisansı sahibi
şirketlerce yapılabileceği anlaşılmaktadır. Yani, akaryakıt dağıtım piyasasında
olduğu gibi depolama faaliyeti için ayrı bir lisans alınması zorunluluğu
getirilmediği gibi, LPG dağıtım faaliyetinde bulunmayan şirketler depolama
yapamayacaklardır. Bu unsurların hepsi bir arada değerlendirildiğinde,
terminal ve pompalama hizmetlerinin faaliyetinin LPG dağıtımında önemli bir
aşaması olduğu, önceki Rekabet Kurulu Kararları da dikkate alındığında,
“LPG dağıtımı pazarı” ilgili ürün pazarı olarak belirlenmiştir.
120
H.3.2. İlgili Coğrafi Pazar
İ
lgili coğrafi pazarın, her depolama tesisinin bulunduğu coğrafi konuma ve
tesislerin nakliye maliyetlerine göre belirlenen “ikmal yapabilme mesafesi”ne
göre belirlenmesi isabetli bir yöntem olmayacaktır. İlgili ürün pazarına ilişkin
değerlendirmede de belirtildiği üzere, depolama işinin, tarafların faaliyette
bulunduğu “LPG dağıtımı pazarı”nın en önemli aşamalarından biri olması
nedeniyle dağıtım faaliyetinin bir parçası olduğu görülmektedir. LPG dağıtım
faaliyetinin Türkiye çapında gerçekleştirilen bir faaliyet olduğu göz önüne
alındığında, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak 130
belirlenmiştir.
H.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Konuya ilişkin bildirimin 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir
birleşme/devralma bildirimi niteliğinde yapıldığı görülmektedir. Tarafların
işlemin Kanun’un 7. maddesi kapsamında izin alabilecek bir birleşme olması
yönündeki iddialarının gerekçeleri şu şekilde özetlenebilir:
• İnşa edilecek tesislerin daha sonra kurulacak ve tarafların ortak 140
kontrole sahip olacakları bir Ortak Girişim tarafından işletileceği,
• Bu ortak girişimin bağımsız bir iktisadi varlık olarak (bağımsız ve tek
başına, kurucularından ayrı muhasebe, personel, yönetim organı gibi
tüm fonksiyonlara sahip tam işlevsel tüzel kişilik olarak) faaliyetlerini
sürdüreceği,
06-31/380-97
5
• Yine şirketin özerkliğini vurgulayacak şekilde Ortak Girişim’de süresiz
olarak faaliyet gösterecek olduğu,
• ilgili ürün pazarının, “deniz taşıtları ile taşınan LPG’nin karaya
aktarılması için gereken terminal ve pompalama hizmetleri pazarı”
şeklinde tanımlanması gerektiği, 150
• Bu ilgili ürün pazarına dayanarak, işlemin taraflarının başka bir ürün
pazarı olan LPG dağıtım pazarında birbirlerine rakip oldukları ancak
işleme ilişkin ilgili pazarda sadece Koç Grubu’nun TÜPRAŞ
özelleştirmesi ile sahip olduğu tesislerin bulunduğu,
• Kuruculardan sadece birinin ilgili pazarda faaliyetinin bulunması
nedeniyle, -Kurul’un Metro-Migros kararında da belirttiği üzere- işlemin
rekabetin kısıtlanması yönündeki sakıncaları ortadan kaldırdığı,
• Bu nedenle, ortak girişimin LPG dağıtımı pazarında koordinasyon
doğurucu değil, “deniz taşıtları ile taşınan LPG’nin karaya aktarılması
için gereken terminal ve pompalama hizmetleri pazarı”nda yoğunlaşma 160
doğurucu olduğu,
• Bu özelliklere dayanarak, ortak girişimin 1997/1 sayılı Tebliğ’de yer
alan izne tabi ortak girişimler tanımına uyduğu, bu nedenle de konuya
ilişkin 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izin başvurusunda
bulunulduğu,
• İşlemin yeni bir hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim
durumun güçlendirilmesi sonucunu doğurmayacağı.
Tarafların bildirim formunda da belirttiği üzere, bir ortak girişimin yoğunlaşma
doğurucu kabul edilerek 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi olması ya 170
da ‘koordinasyon riski doğurucu’ kabul edilerek Kanun’un 4. ve 5. maddeleri
kapsamında değerlendirilmeleri hususunda yapılacak değerlendirmelerdeki
başlangıç noktasını 1997/1 sayılı Tebliğ’de yer alan izne tabi ortak girişimlere
ilişkin tanım oluşturmaktadır. Tebliğ'in "Birleşme ve Devralma Sayılan Haller"
başlıklı 2. maddesinde ortak girişimlerle ilgili olarak yer alan;
"Amaçlarını gerçekleştirmek üzere işgücü ve malvarlığına sahip olacak
şekilde bağımsız bir iktisadi varlık olarak ortaya çıkan ve taraflar arasındaki
veya taraflarla ortak girişim arasındaki rekabeti sınırlayıcı amacı veya etkisi
olmayan ortak girişimler (joint-venture)." 180
ifadesiyle Tebliğ’deki tanıma uyan işlemler yoğunlaşma doğuran ortak
girişimler olarak tanımlanırken, bunun dışında kalan ve kurucuların belirli
alanlarda işbirliği yapmalarını amaçlayan (ortak üretim, dağıtım, AR-GE vb.)
ortak girişimler Kanun’un 4. ve 5. maddesi çerçevesinde
değerlendirilebilmektedir. Söz konusu tanımda üç unsur dikkati çekmektedir:
- Ortak kontrol altında bir teşebbüsün bulunması (ortak kontrol),
- Bu ortak girişimin 'bağımsız bir iktisadi varlık' olarak ortaya çıkması,
- Taraflar arasındaki veya taraflarla ortak girişim arasındaki rekabeti 190
sınırlayıcı amacı veya etkisi olmaması.
Bildirime konu işlem ele alındığında, tarafların da belirttiği üzere kurulacak
olan ortak girişim, kurucuların ortak kontrolü altında olacaktır. Karar alma ve
yönetim mekanizması açısından Ortaklık Sözleşmesi’nin 5.1. maddesi
06-31/380-97
6
uyarınca toplantı ve karar nisabında %80 oy oranı aranmaktadır. Yönetim
kurulunda üç ortağın birer temsilci ile temsil edileceği ve her hissedarın
oyunun sermaye katılım oranında olacağı (%33,33) dikkate alındığında, ortak
kontrolün varlığının açık olduğu görülmektedir.
200
Ortak girişim sözleşmesinin 2.2. maddesinde, şirketin şamandıra ve her türlü
deniz sistemleri için ilgili devlet ve özel kurumlara müracaat edebileceği ve her
türlü kullanım ve işletim ruhsatları alabileceği belirtilmektedir. Yine
sözleşmenin 5.9. maddesinde ortak girişim şirketinin görevleri sıralanmış ve
bu kapsamda ortak girişimin ilgili pazarda (bildirim formunda belirlenmiş ilgili
ürün pazarı olan terminal ve pompalama hizmetleri) faaliyetlerini tek başına
sürdürecek şekilde yapılandırılması sağlanmıştır. Ortak girişim sözleşmesine
dahil olan teşebbüsler de ortak girişimden bedeli karşılığında hizmet
alabileceklerdir (Madde 5.10). Sözleşmenin madde 5.11.’i uyarınca, şirket
ortakları haricinde sistemden faydalanmak isteyen LPG dağıtım firmalarının 210
şirketin belirleyeceği rayiç bedeller üzerinden bir geçiş bedeli ödenmesi
suretiyle hizmet alabileceklerdir. Ayrıca ne ortak girişimin sadece kuruculara
hizmet vermesi ne de kurucuların sadece ortak girişimden hizmet alması gibi
bir münhasırlık söz konusudur. Bütün bu özellikler, kurulacak ortak girişimin
tam işlevsel olarak (full functional) faaliyet göstereceği yönünde gösterge
olarak kabul edilebilir.
Bildirim formunda, ortak girişimin rekabeti sınırlayıcı amaç veya etkisinin
olmadığı öne sürülerek, işlemin yoğunlaşma doğurucu bir ortak girişim olduğu
ileri sürülmektedir. Bu iddianın temel noktasını ortak girişim ile kurucuların 220
farklı pazarlarda faaliyet gösterecek olmaları1, kuruculardan sadece Aygaz’ın
TÜPRAŞ özelleştirmesi neticesinde sahip olacağı tesisler ile ortak girişime
ilgili coğrafi pazarda rakip olacağı, bu durumunsa rekabetin koordinasyonu
riskini oluşturmayacağı belirtilmiştir.
Daha önce de belirtildiği üzere, terminal ve depolama hizmetleri ayrı bir pazar
olarak alınmamakta, bu faaliyetlerin LPG dağıtımı pazarının lojistiğini
oluşturduğu kabul edilmektedir. Bu kapsamda, kurulacak olan ortak girişim de,
tam işlevsel olsun ya da olmasın, tarafların ana faaliyetlerini
gerçekleştirmelerine yönelik olarak tek bir alt faaliyette (terminal ve depolama 230
hizmetlerinde) işbirliği yapmalarına yönelik bir oluşumdur. Bir an için bildirimde
yapılan ilgili pazar tanımlarının doğru olduğu ve terminal hizmetleriyle LPG
dağıtımının ayrı pazarlar olduğu kabul edilse dahi, bu pazarlar dikey yapı
içinde doğrudan etkileşim içindeki faaliyetlerdir. Bu nedenle, LPG pazarında
rakip olan teşebbüslerin LPG dağıtımına yönelik terminal ve pompalama
hizmetlerinde girişecekleri işbirliğinin rekabetin koordinasyonu riskini
taşımayacağını ileri sürmenin de mümkün olmadığı kanaatine varılmıştır.
Kurulacak ortak girişimin rekabetin koordinasyonu riskini doğuran bu
yapısının, söz konusu oluşumu 1997/1 sayılı Tebliğ’de yer alan tanımın 240
kapsamı dışına çıkardığı, başka bir ifadeyle söz konusu ortaklığın 1997/1
1 Bildirimde ortak girişimin deniz taşıtları ile taşınan LPG’nin karaya aktarılması için gereken
terminal ve pompalama hizmetleri pazarında faaliyet göstereceği, kurucuların (Aygaz, İpragaz
ve Pegagaz) ise LPG dağıtım pazarında faaliyet gösterdiği belirtilmektedir.
06-31/380-97
7
sayılı Tebliğ kapsamında bir birleşme/devralma işlemi olmadığı
anlaşılmaktadır.
1997/1 sayılı Tebliğ ve dolayısıyla Kanun’un 7. maddesi kapsamı dışında olan
bu ortak girişim için yapılacak değerlendirmede gelinen nokta, söz konusu
ortaklığın Kanun’un 4. maddesi kapsamında olup olmadığı, yani menfi tespit
belgesi alıp alamayacağıdır.
Kanun’un 4. maddesi, doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, 250
bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut
doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmaları hukuka aykırı ve
yasak ilan etmektedir. 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında yapılan
değerlendirmede de belirtildiği üzere, bildirime konu işlem aynı pazarda rakip
olarak faaliyet göstermekte olan teşebbüslerin lojistik destekle ilgili bir
faaliyette işbirliği yapmalarına yönelik olmakla birlikte taraflar arasında
rekabetçi davranışların koordinasyonuna yönelik risk taşımakta, Kanun’daki
ifadeyle rekabeti kısıtlama etkisi doğurabilecek nitelikte bir anlaşma niteliğine
bürünmektedir. Dolayısıyla, söz konusu ortaklığın Kanun’un 4. maddesi
kapsamına girdiği ve menfi tespit belgesi almasının söz konusu olmadığı 260
sonucuna ulaşılmıştır.
Kanun’un 4. maddesi kapsamında olan bu işlemin Kanun’un 5. maddesi
kapsamında muafiyetten yaralanmasına ilişkin değerlendirme aşağıdadır:
a. Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni
gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin
sağlanması
Geçmiş dönemlerde LPG ithalatı ağırlıklı olarak TÜPRAŞ tarafından 270
yapılmakta iken, özel sektör dağıtım firmalarının bu ithal faaliyetlerindeki
payının son yıllarda artış eğilimi içinde olduğu görülmektedir. Esas itibarıyla,
söz konusu ithal faaliyetlerinde kilit noktalardan birini ithalata yönelik deniz
bağlantılı terminal hizmetleri oluşturmaktadır. Nitekim TÜPRAŞ’ın
özelleştirilmesine ilişkin kararda, Aliağa bölgesinde LPG ithalatına yönelik
lojistik destek faaliyetlerinin yetersizliğini de dikkate alarak, alıcı tarafa
TÜPRAŞ’ın LPG ithalatına ilişkin tesislerini üçüncü taraflara üç yıl boyunca
kullandırması koşulunu getirilmiştir.
Görüldüğü üzere TÜPRAŞ kararı ile bu bölgede söz konusu lojistiğin 280
yetersizliği ortaya konulmuştur. Dolayısıyla bu bölgeye yeni terminal
yatırımının yapılmasının başlı başına LPG tedariğinde ekonomik bir gelişme
olarak kabul edilebileceği görülmektedir.
Ölçek ekonomisi dikkate alındığında da, üç ayrı firmanın aynı bölgeye üç ayrı
terminal kurması yerine, ortak bir terminal kurarak bu terminal ve pompalama
hizmetleri vermesinin, maliyet avantajları yanında çevreye etkileri bakımından
da olumlu olacağı kanaatine varılmıştır.
Tesisin inşa maliyetlerinin paylaşılmasının yanında, ortak girişimin taşıma 290
maliyetlerinde de etkinlik yaratacağı anlaşılmaktadır. Şöyle ki; birbirine yakın
06-31/380-97
8
dolum tesisleri bulunan LPG dağıtım şirketlerinin, aynı tedarikçiden aldıkları
LPG’yi genellikle ortak gemilerle taşıttıkları görülmektedir. Aliağa bölgesindeki
dolum tesislerinin birbirine yakın olmasından dolayı, LPG’nin kurucu
teşebbüsler ve/veya diğer teşebbüslerin ortak gemilerle getirilerek ithalatın
ortak girişim üzerinden gerçekleştirmesinin de taşıma maliyetlerine olumlu
yansıyacağı ileri sürülmektedir. Ege bölgesinde dağların denize dik uzanması
sebebiyle kıyı şeridinin girintili çıkıntılı olmasına bağlı olarak gemilerin bölge
içerisinde bir koydan diğer koya gitmesinin zorlaştığı ve birden fazla teşebbüs
için LPG taşıyan bir geminin her teşebbüs için ayrı limanlara yanaşması 300
durumunda belirli ödemelerden kaynaklanan masrafların artmasının da,
bölgede tek tesisin ortak kurulması ve işletilmesine ilişkin avantajları ortaya
çıkardığı görülmektedir.
Yukarıda sayılan maliyet avantajlarının yanında, söz konusu alanda sadece
bir tesisin kurulmasının mümkün olduğu ve dolayısıyla bu tesisin kurulmasına
ilişkin LPG dağıtım firmalarının bir araya gelerek ortak bir tesis kurmaları
yönünde Denizcilik Müsteşarlığı’nın bir yönlendirmesi bulunduğu
görülmektedir. Dosyada bulunan Denizcilik Müsteşarlığı’nın 17.6.2004 tarih ve
3651 sayılı yazısında; aynı bölgede birden fazla tesisin inşası için taleplerin 310
bulunduğu, ancak birden fazla tesisin çevre güvenliği açısından sakıncalı
olduğu, mevcut durumda yalnızca bir tesisin kurulmasına izin verilebileceği ve
LPG dağıtım şirketlerinin ihtiyaçlarına ortak bir şirket tarafından işletilecek tek
tesis ile çözüm bulunabileceği ifade edilmiştir.
Yapılan bildirimde ayrıca; bölgede mevcut durumda sadece TÜPRAŞ’ın söz
konusu lojistik desteği verdiği, bu durumda rakip LPG teşebbüslerin
koordinasyon içinde olmayan LPG ithalatlarında gemilerin ikmal günlerinin
aynı günlere denk gelmesi halinde gemilerin beklemesi riskinin ortaya çıktığı
ve bu sürelerin ek bir maliyet oluşturduğu belirtilmekte, ortaklık anlaşması ile 320
bu ek maliyetlerin de ortadan kalkacağı ileri sürülmektedir.
Bu bilgiler ışığında, Aygaz-İpragaz-Pegagaz ortaklığı ile Karaağaç/Aliağa
koyunda gemi bağlama şamandıra sistemi kurmak ve işletmek amacına
yönelik oluşturulacak işbirliğinin ekonomik gelişme sağlayacağı görülmektedir.
b. Tüketicinin bundan yarar sağlaması
Bildirim konusu işlemin tüketici yönünden değerlendirilebilmesi bakımından
öncelikli olarak Denizcilik Müsteşarlığı’nın yukarıda bahsi geçen yazısına 330
değinmek yerinde olacaktır. Denizcilik Müsteşarlığı’nın söz konusu yazısında,
İzmir’in Aliağa bölgesinde LPG şirketlerinin tek tek şamandıra sistemi kurmak
yerine bir araya gelerek ortaklaşa bir çözüm geliştirmelerinin tercih edileceği
ifade edilmektedir. İdarenin bu yönde bir politika tercihinde bulunuyor oluşu,
esasında, terminal sisteminin bir ortak girişim tarafından işletilmesinden
beklenen sosyal faydayı göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Kıyı
şeritlerinin daha etkin bir şekilde kullanılması, çevre ve bölge halkına zarar
verebilecek kaza risklerinin azaltılması gibi yönleriyle öne çıkan bu sosyal
faydanın, kısa ve uzun vadede rakamlarla değerinin gösterilmesi zor olmakla
birlikte, genel olarak bütün tüketicilere yarar sağladığını belirtmek yanıltıcı 340
olmayacaktır.
06-31/380-97
9
Bir önceki başlık altında da belirtildiği üzere, başvuruya konu ortak girişim,
yaratacağı etkinlik sayesinde hem ortaklarına hem de bu tesisten
yararlanacak üçüncü taraflara bir maliyet avantajı sağlamış olacaktır. Çok
genel olarak, ekonomik etkinlik sonucu oluşan herhangi bir maliyet
avantajının, nihayetinde tüketicilere yansıyacağını iddia etmek mümkündür.
c. İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması
350
Esas itibarıyla bu koşulun, hakim durum ve pazar gücü kavramları ile daha
yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Hakim durumun ya da yüksek pazar
gücünün söz konusu olduğu durumlarda anti-rekabetçi etkiler yaratan bir
yatay anlaşmaya muafiyet verilmesi zorlaşmaktadır. Bu nedenledir ki, bu
koşulun değerlendirmesi yapılırken ön plana çıkan nokta, pazarın yapısal
özellikleri olmalıdır.
Genel olarak tüplü-dökme-otogaz şeklinde üçlü bir sınıflandırmaya gidilen
LPG’de 2004 yılı yurt içi satışları bir önceki yıla göre %4,6 oranında artarak
yaklaşık 3.760 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde tüplü LPG ve 360
otogaz satışlarında sırasıyla %0,1 ve %20,9 oranında bir artış gözlenirken
dökme LPG satışları %11,9 azalmıştır. Toplam LPG satışlarının %48’i tüplü
LPG, %37’si otogaz ve %15’i de dökme LPG’den ibarettir.
Türkiye piyasalarına LPG tedariğinde TÜPRAŞ ön plana çıkmaktadır.
Sektörün genel yapısı ve TÜPRAŞ’ın sektördeki yerinin anlaşılması
bakımından, TÜPRAŞ’ın yıllar itibarıyla LPG satış ve ithalat-ihracat verilerinin
incelenmesi yerinde olacaktır.
Tablo 4 - Yıllar İtibarıyla Tüpraş Yurtiçi LPG Satışları 370
Ürün (Kt) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
LPG 2.726,2 2.976,0 2.887,2 3.555,7 3.044,0 2.567,0 2.125,5 1.605,7
Tablo 5 - Yıllar İtibarıyla Tüpraş Tarafından İthal Edilen Toplam LPG Miktarları
Ürün Kt) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
LPG 2.021 2.374 2.140 3.092 2.355 1.948 1.389 894
Tablo 6 - Tüpraş’ın Toplam Petrol Ürünü İhracatı
Ürün (Kt) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
LPG 12,8 13,0 14,5 14,9 13,2 13,0 13,1 18,1
Bütün veriler birlikte değerlendirildiğinde TÜPRAŞ’ın gerek LPG satış gerekse
ithal miktarlarında son senelerde bir düşüş gözlemlendiği söylenebilecektir. Bu
durum, özellikle LPG ithalatının serbest bırakılması ve LPG dağıtım
şirketlerinin kendi ithalat altyapılarını kurarak ithalata başlamaları ile
açıklanmaktadır. 2004 yılı sonu itibarıyla TÜPRAŞ, Türkiye LPG tüketiminin 380
%20,4’ünü üretmekte ve %45,6’sını tedarik etmektedir.
LPG dağıtımı pazarında 54 teşebbüs faaliyet göstermektedir. Bu
teşebbüslerin gerek değişik kullanım alanları bakımından ve gerekse toplam
bakımından pazar payı bilgileri aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.
06-31/380-97
10
Tablo 7 - LPG Dağıtım Pazar Payları (%)
Şirketler Tüplü
Pazar
Payı (%)
Isınma
Pazar
Payı (%)
Sanayi
Pazar
Payı (%)
Elektrik
Pazar
Payı (%)
Otogaz
Pazar
Payı (%)
Toplam
Toplam
Pazar
Payı (%)
Akçagaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Akgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Altıngaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Anadolugaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Antgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Argaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Asgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Aygaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Bizimgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Bpgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Demirörengaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Erciyesgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Ergaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Gapgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Gesan (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Güneygaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Güvengaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Güvenalgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Habaş (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Hizmetgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Hürgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
İpragaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
K. Tüpgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Kongaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Margaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Mogaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Nargaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Ocakgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Oralgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Oztekgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Pegagaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Şarkgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Selçukgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Sorasgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Yamangaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tüpgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Yeni Yücelgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Yücel Gaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Netgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Meramgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Akargaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Niğgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Erolgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Shell Gaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Aytemizgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Yurtgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Hasgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Hilalgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Mavigölgaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Şiringaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Kalegaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Sel Gaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Hitit Gaz (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 (…..) 100
06-31/380-97
11
Tablodan da görüldüğü üzere, ortaklığın taraflarının toplam pazar payları
%(…..)’tür. Bununla birlikte, ortaklık konusunun sadece gemi bağlama ve
şamandıra sistemi kurmaya yönelik olduğu ve tesisin üçüncü tarafların 390
kullanımına da açık olduğu dikkate alındığında, ortak girişimle birlikte ilgili
piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasının söz konusu
olmayacağı görülmektedir.
d. Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması
Muafiyet değerlendirmesinin son koşulunun temelinde, anlaşma ile beklenen
faydalara ulaşırken rekabetin gereğinden fazla kısıtlanmasının
engellenmesinin söz konusu olup olmadığıdır.
Bu noktada, Aygaz, İpragaz ve Pegagaz tarafından kurulacak olan ortak
girişimin gerek yapısı gerekse işleyişi ve stratejik öneminin daha ayrıntılı 400
incelenmesi yerinde olacaktır.
Ortak girişimin kuracak olduğu tesis Aliağa bölgesindedir. Ortaklık
kapsamında inşa edilip işletilecek olan tesisler iki bölümden oluşmaktadır:
1. Gemi bağlama şamandıra sistemi ve deniz boruları,
2. Ara pompa ve depolama sistemi
Bildirim formunun ekinde yer alan krokiden, kurulacak olan tesisler esas
itibarıyla TÜPRAŞ Aliağa tesislerinin yanında bulunan ve LPG dağıtım
teşebbüslerine ait olan depolara hizmet vereceği anlaşılmaktadır. Tesisin söz
konusu depolara uzaklığı 5.5 km’dir ve tesislerden bu depolara iletim yeraltına
döşenmiş olan boru hatları ile sağlanacaktır. TÜPRAŞ tesislerinin yanındaki 410
bu alanda sırasıyla Milangaz, BP, Bizimgaz, Pegagaz, Aygaz ve İpragaz’a ait
depoların bulunduğu görülmektedir.
Esas itibarıyla ortaklık sadece şamandıra sistemi, deniz boruları ve ara pompa
ve depolama sistemini kapsamakta, bu tesislerden depoların bulunduğu
bölgeye kadar giden boru hatlarının işletimini ise dışarıda bırakmaktadır. Her
ne kadar ortak girişime ait tesisler üçüncü tarafların kullanımına açık da olsa,
söz konusu tesislerden Aliağa’daki depolama tesislerinin rasyonel bir şekilde
hizmet alabilmeleri için tesislerle depolama alanı arasındaki boru hattına
erişim2 de önem kazanmaktadır. Bu boru hatları ortak girişim kapsamında
olmadığı için her bir teşebbüsün (Aygaz, Pegagaz, İpragaz) kendine ait boru 420
hattı üzerinde tasarruf hakkı olduğu görülmektedir. Hiç şüphesiz bu üç
firmanın sistematik bir şekilde, bir başka deyişle aralarında anlaşarak belli
firmaların bu boru hatlarından ve dolayısıyla şamandıra sisteminden
yararlanmasını engelleyici davranışa girmeleri Kanun’un 4. madde ihlali
anlamına gelebilecektir. Ancak, bu riskin söz konusu yapının muafiyet
almasını engelleyici bir durum olmadığı görülmektedir. Ortak girişimin
işleyişinde ya da boru hatlarının kullandırılmasında rekabeti kısıtlayıcı bir
durumun ortaya çıkması halinde konu Kanun’un 4. maddesi kapsamında
ayrıca değerlendirilebileceği gibi, muafiyetin geri alınması işlemi de söz
konusu olabilecektir. Mevcut durumda bildirim kapsamında ise Milangaz, BP 430
2 Esas itibarıyla ortak girişimin kuracağı tesislerin hemen yakınında TOTAL’e ait bir depolama
tesisi bulunmakla birlikte, söz konusu tesisin şamandıra sisteminden yararlanmak için oldukça
kısa bir mesafe için boru hattı döşemesinin yeterli olacağı, TOTAL için boru hattına erişimin
bir sorun olmadığı görülmektedir.
06-31/380-97
12
ya da diğer firmaların da boru hattına sahip üç teşebbüsten biriyle anlaşması
halinde bağlantıyı sağlayabileceği anlaşılmaktadır. Kaldı ki, Milangaz’ın dahil
olduğu Demirören Grubu’nun bu bölgede yer alan Nemrut Körfezi’nde
Aytemiz, OPET ve Turkuaz firmaları ile kurdukları bir şirket vasıtasıyla iskele
kurma hakkı aldıkları ve kara boru hattı için de Aliağa Belediyesi’nden kazı
ruhsatı aldıkları bildirilmiştir.
Ortak girişimin işleteceği tesislerin kurucu firmalar ve üçüncü taraflarca ilk 5 yıl
boyunca Ortak Girişim Sözleşmesi madde 5.10’da yer alan formül ile
hesaplanacak bedel üzerinden hizmet alacağı ve bu süreden sonra da ortak
girişimin bağımsız teşebbüs olarak belirleyeceği rayiç bedel üzerinden hizmet 440
vermeye devam edeceği anlaşılmaktadır. Söz konusu bölgede, TÜPRAŞ
özelleştirmesine ilişkin kararda da belirtildiği üzere ithalata yönelik lojistik
tesislerin rekabetçi yapı için önemi dikkate alındığında, Denizcilik
Müsteşarlığınca sadece bir tesis kurulmasına izin verilmesi nedeniyle bu
tesisin ortak girişim şeklinde ve tüm dağıtıcılara eşit mesafedeki bağımsız bir
ortak girişim şeklinde inşa edilmesi ve işletilmesi, sadece ekonomik ve teknik
faydalara ulaşılması için değil, bölgede rekabetçi yapının sağlanması için de
yerinde bir girişim olarak değerlendirilebilecektir.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre: 450
Aygaz A.Ş., İpragaz A.Ş. ve Pegagaz A.Ş. arasında deniz yoluyla getirilen
LPG’nin karaya pompalanması amacıyla ortak inşa edilmesi planlanan
tesisleri işletmek üzere oluşturulan ortak girişimin 1997/1 sayılı Tebliğ
kapsamında bir işlem olmadığına, ancak 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında bulunduğuna, dolayısıyla menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
bununla birlikte söz konusu ortak girişimin Kanun’un 5. maddesinde yer alan
hususları taşıması nedeniyle bireysel muafiyetten yararlandığına OYBİRLİĞİ
ile karar verilmiştir.