REKABET KURUMU

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : D1/1/C.S.- 02/4 (Önarastırma)

Karar Sayısı : 02-24/244-99

Karar Tarihi : 16.4.2002

A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Baskan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOGLU

Üyeler : Dr. Kemal EROL, Ismet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,

A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa

PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL

B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Harun ULU, Senol KOCAER

C- SIKAYET EDEN: - Petrol Ofisi A.S. (POAS)

Eski Büyükdere Cad. No:37 80670 Maslak-Istanbul

D- HAKKINDA ÖNARASTIRMA YAPILANLAR

- Türkiye Petrol Rafinerileri A.S. (TÜPRAS)

P.K.:211-212 41002 Izmit-Kocaeli

E- DOSYA KONUSU: TÜPRAS’ın POAS müsterilerine dogrudan veya rafineri

çıkıs fiyatının altında satıs yapmak suretiyle hakim durumunu kötüye kullanarak

4054 sayılı Kanun’u ihlal ettigi iddiası.

F-IDDIALARIN ÖZETI: TÜPRAS’ın POAS müsterilerine dogrudan ve dagtım firmalarına

uyguladıgından daha düsük fiyatla satıs yapması nedeniyle hakim durumunu kötüye

kullanarak 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettigi iddia edilmektedir.

G- DOSYA EVRELERI: Kurum kayıtlarına 30.11.2001 tarih ve 5066 sayı ile giren

basvuru ile ilgili olarak hazırlanan 21.1.2002 tarih ve 2002-1-4/BN-02-CS sayılı bilgi

notu, 12.2.2002 tarih ve 02-08 sayılı Kurul toplantısında görüsülmüs ve 4054 sayılı

Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline iliskin bir sorusturma

açılmasına gerek olup olmadıgının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi

uyarınca TÜPRAS hakkında önarastırma yapılmasına karar verilmistir.

Ilgili karar uyarınca düzenlenen 5.4.2002 tarih, D1/1/C.S.-02/4 sayılı Önarastırma

Raporu 12.4.2002 tarih, REK.0.05.00.00/42 sayılı Baskanlık önergesi ile 02-24 sayılı

Kurul toplantısında görüsülerek karara baglanmıstır.

H- RAPORTÖRLERIN GÖRÜSÜ: Ilgili raporda, TÜPRAS'ın dagıtım firmalarına

uyguladıgından daha düsük fiyatla nihai müsterilere dogrudan satıs yapmasının Kanun'un

6. maddesi kapsamına girecegi, ancak sikayete konu dönemde yapılmıs olan

uygulamaların LPG'ye uygulanan sübvansiyon ve sınır ticaretinin yarattıgı istisnai piyasa

sartlarından kaynaklanması nedeniyle bu asamada "kötüye kullanma" olarak

degerlendirilemeyecegi dolayısıyla konuya iliskin sorusturma açılmasına gerek olmadıgı,

2 REKABET KURUMU

bununla birlikte TÜPRAS'a, yapacagı satıslarda dikkat etmesi gereken hususların

bildirilmesinin uygun olacagı ifade edilmektedir.

I- INCELEME VE DEGERLENDIRME

I-1. Ilgili Pazar

Petrol ürünleri sanayi, ham petrolün rafinerilerde stoklanıp arıtılmasından

baslayarak, üretilen ürünlerin dagıtım firmaları aracılıgıyla tüketicilere ulastırılması

asamasını da kapsayan entegre bir yapıya sahiptir. Petrolün arama ve çıkarma islemleri

‘üst pazarlar’ olarak kabul edilirken; rafinaj, dagıtım ve pazarlamadan olusan kısım da ‘alt

pazarlar’ olarak nitelendirilmektedir.

I-1.1. Ürün Pazarı

Rafinaj, ham petrolün islenerek nihai ürün haline getirilmesi islemlerini içeren

üretim asamasıdır. Dagıtım ise rafineri çıktısı olan nihai ürünlerin dogrudan veya

depolama tesislerinden ve bayilerden olusan dagıtım agı aracılıgıyla nihai tüketiciye

ulastırılması faaliyetlerinden olusmaktadır. Bu nedenle, Türkiye'deki pazarın

yapılanmasını da dikkate alarak, rafinaj sektörü ve dagıtım faaliyetleri ayrı pazarlar olarak

ele alınmıstır.

Bir rafineriden çıkacak olan nihai ürün miktarları ve çesitleri, rafinerinin sahip

oldugu üniteleri ile teknolojik özelliklerine ve ham petrolün türüne baglıdır. Bir petrol

ürününden daha fazla üretebilmek için daha fazla ham petrolü girdi olarak kullanmak,

dolayısıyla diger petrol ürünlerinden de daha fazla üretmek mümkündür. Baska bir

deyisle, rafineride üretilen petrol ürünleri üretim miktarları birbirine baglı olan "joint

product (baglı ürünler)"lardır. Bu çerçevede, rafinaja iliskin ilgili ürün pazarı, rafineride

üretilen bütün petrol ürünleri olarak dikkate alınmıstır.

Bununla birlikte, sikayetin konusu petrol sektörünün sadece rafinaj asamasına

degil, dogrudan müsterilere satısı kapsayan dagıtımı da yöneliktir.

Perakende satısların akaryakıt istasyonlarında yapılması, büyük müsterilere

satısların ise çok farklı yöntemler ve dagıtım kanalları aracılıgı ile gerçeklestirilmesi

nedeniyle, akaryakıt ürünleri dagıtımı büyük müsterilere yapılan satıslar ve perakende

satıslar seklinde iki pazara ayrılmıstır.

Motorin, fuel-oil, LPG vb. akaryakıt ürünlerinin büyük müsterilere yapılan satısları

açısından ürünlerin, fabrikalar, termik santraller, ısınma amacıyla konutlar ve ticari amaçlı

kamyon filoları gibi farklı müsteri gruplarının oldugu, bu ürünler arasında talep ikamesinin

bulunmadıgı, ayrıca bu ürünlerin dagıtım kanallarındaki farklılık nedeniyle arz yönünden de

tam bir ikamenin olmadıgı anlasılmıstır. Bu çerçevede, akaryakıtın toptan satıslarında,

akaryakıt ürünlerinin herbiri ayrı ürün pazarları olarak alınmıstır. Ayrıca, yapılan basvuruda

sadece TÜPRAS'ın fuel oil satıslarına iliskin sikayetler yer almakla birlikte, önarastırma

çerçevesinde yapılan incelemede TÜPRAS'ın nafta satıslarında da da benzer faaliyetler

içinde bulundugu tespit edilmistir. Enerji santrallerinin yakıt olarak tercih ettikleri nafta,

diger akaryakıtlar gibi rafinerilerin nihai ürünü olmayıp, ara ürün konumundadır. Baska bir

ifadeyle, rafineriler genellikle kendi ihtiyacı olan naftayı kullandıktan sonra geriye kalan

ihtiyaç fazlası naftayı satmaktadırlar.

3 REKABET KURUMU

TÜPRAS'ın dogrudan satıslarının nihai ürün bazında fuel oil ve ara ürün nafta ile

sınırlı oldugu dikkate alınarak, dagıtım faaliyetlerine iliskin ilgili ürün pazarı "büyük

müsterilere yapılan fuel oil ve nafta satısları" olarak belirlenmistir.

I-1.2. Cografi Pazar

TÜPRAS-Izmit, Aliaga, Kırıkkale, Batman ve ATAS-Mersin olmak üzere bes ana

rafineriden ya da ithalat yoluyla elde edilen ürünün depolarda saklandıktan sonra ülke

genelinde bayilere tasınabiliyor olması ve Devlet tarafından belirlenen dagıtım

firmaları/bayi kar marjlarının Türkiye’deki herhangi bir rafineriden bir bayinin ürün

alamaması durumunda, en az ikinci bir rafineriden ikmal yapabilmesine olanak

saglayacak sekilde tasıma maliyetlerinin (navlunların) üstünde olması nedeniyle gerek

rafinaj, gerekse dagıtıma iliskin ürün pazarlarında ilgili cografi pazar Türkiye Cumhuriyeti

sınırları olarak belirlenmistir.

I-2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Degerlendirme

Önarastırma çerçevesinde konu ile ilgili olarak Petrol Ofisi A.S., TÜPRAS,

Petrolcüler Dernegi, BP Petrolleri A.S. ve Akaryakıt Ana Dagıtım Sirketleri Dernegi

yetkilileri ile görüsülmüs, elde edilen bilgi ve belgeler ile ilgili mevzuat çerçevesinde

ulasılan tespitlere asagıda yer verilmistir.

I-2.1. Petrol Ürünlerinin Fiyatlandırmasına Iliskin Mevzuat

Petrol ürünlerinin alım, satım ve fiyatlandırılmaları ile Akaryakıt Istikrar Fonu'nun

isleyisine iliskin esaslar, Bakanlar Kurulu'nun 98/10745 sayılı "Hampetrol ve Petrol

Ürünlerinin Alım, Satım, Fiyatlandırma Esasları ile Akaryakıt Istikrar Fonu'nun Isleyisi

Hakkında Karar"ında yer almaktadır. Söz konusu karar ile rafinerilerin satıslarına tavan

fiyat uygulaması getirilmistir. Kararda "tavan fiyat" ve "rafineri satıs fiyatı" asagıdaki

sekilde tanımlanmıstır:

"Tavan Fiyat, akaryakıt olarak belirlenen petrol ürününün fiyat degisikligi gününe ait

Ithal Parite Fiyatının %3 fazlasını, Rafineri Satıs Fiyatı, tavan fiyatı asmamak sartıyla,

rafineri sirketlerinin kendi rekabet sartları içinde bu Karar kapsamındaki akaryakıtlara

uygulayacagı sirketin ticari satıs fiyatını ".

Bu tanımlardan da anlasıldıgı üzere, rafinerilerin satıslarında uygulayabilecekleri

azami fiyat, CIF+%3 olarak belirlenmistir. Bununla birlikte rafineriler, kendi ticari

hesaplarına göre bu miktardan daha düsük fiyata da satıs yapabilme hakkına sahiptirler.

Nitekim Karar'ın 5. maddesi, "Rafineriler ve ithalatçı sirketler serbest rekabet sartları

içerisinde Tavan Fiyatı asmamak sartı ile farklı satıs fiyatları ile satıs yapabilirler. Kara

rafinerileri, rafineri bölgesine yapılacak akaryakıt nakliyesini yansıtacak seviyede

Tavan Fiyatın üstünde rafineri satıs fiyatı belirleyebilir." seklindedir.

Aynı Karar'ın 8. maddesinde. "…Rafineriler hariç olmak üzere, bayilik teskilatı

olmayan kurulus ve sirketlerin diger sirketlerin bayilerine veya tüketicilere perakende

ürün satısı yapmaları yasaktır…" hükmü yer almaktadır.

Yukarıdaki maddelerden de anlasılacagı üzere mevzuat, rafinerilerin -tavan fiyatı

asmamak kosulu ile- dogrudan tüketicilere satıs yapmalarına müsaade etmektedir.

4 REKABET KURUMU

Bu esaslar dahilinde olusan Otomatik Fiyatlandırma Mekanizması (OFM),

1.7.1998 tarihinde 98/11319 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüge girmistir. OFM ile

dagıtım firmalarının ve bayilerin petrol ürünleri satıslarından elde ettikleri kar marjları

maktu tutarlara baglanmıstır. Bu sisteme göre, petrol ürünlerinin fiyatları degismesine

ragmen, dagıtım firmasının ve bayinin elde edecegi kar, ABD doları cinsinden maktu

olarak sabit kalmaktadır.

I-2.2. TEAS'a Yapılan Dogrudan Satıslara Iliskin Tespitler

TEAS Termik Santraller Isletme ve Bakım Daire Baskanlıgı tarafından TÜPRAS

Genel Müdürlügü’ne gönderilen 13.10.2000 tarih ve 4351 sayılı yazı ile termik santrallerin

elektrik üretiminde ana ve yardımcı yakıt olarak kullanmak zorunda oldugu 6 no'lu fuel-oil

ve motorinin bundan böyle dogrudan TÜPRAS’dan karsılanmasının düsünüldügü, 2001

yılında kullanılması öngörülen motorin ve 6 no'lu fuel-oil program miktarlarının yazılarının

ekinde verildigi ifade edilmekte ve TÜPRAS tarafından uygun görülmesi halinde sartların

TEAS tarafından degerlendirilmek üzere bildirilmesi istenmektedir. Adı geçen Daire

Baskanlıgı tarafından TÜPRAS’a gönderilen 27.11.2000 tarih ve 5074 sayılı yazı ile

termik santrallerin elektrik üretiminde ana ve yardımcı yakıt olarak kullanmak zorunda

oldugu 6 no'lu fuel oil ile motorinin dogrudan TÜPRAS tarafından karsılanmasına iliskin

13.10.2000 tarih ve 4351 sayılı yazıya cevap alınamadıgı belirtilmis ve olumlu veya

olumsuz cevabın bildirilmesi istenilmistir.

Bu yazılara karsılık olarak TÜPRAS Genel Müdürlügü tarafından TEAS’a

gönderilen 1.12.2000 tarih ve 27396 sayılı yazıda, termik santrallerin ihtiyacı için talep

edilen motorin ve 6 no'lu fuel oil'in TÜPRAS rafinerilerinden cari rafineri satıs fiyatı

üzerinden (kara dolum servis ücreti dahil) FOB olarak teslim edilebilecegi belirtilmistir.

TÜPRAS tarafından 9.2.2001 tarih ve 4211 sayılı yazı vasıtasıyla TEAS’ın

24.1.2001 tarih ve 394 sayılı yazı ile istemis oldugu teslimat yeri ve yürürlükteki rafineri

çıkıs fiyatı bilgileri gönderilmistir.

TEAS, 17.8.2001 tarih ve 3303 sayılı yazı ile TÜPRAS’ın teklifini kabul ettigini

bildirmistir.

I-2.3. Iskenderun Demir Çelik A.S. (Isdemir)’ye Yapılan Dogrudan Satıslara Iliskin

Tespitler

Isdemir’in 6 no'lu fuel oil ürünü talepleri, uzun süre POAS tarafından TÜPRAS’tan

temin edilmek suretiyle karsılanmıstır.

Isdemir, 28.9.1998 tarih ve 13297 sayılı yazı ile 1999 yılı 6 no’lu fuel oil ihtiyacının

dogrudan karsılanması halinde uygulanacak satıs kosullarını TÜPRAS’tan istenilmistir.

Bu istek, TÜPRAS tarafından 2.10.1998 tarih ve 20894 sayılı yazı ile, Isdemir’in 6 no’lu

fuel oil ihtiyacının mevcut sartlarla karsılanmaya devam edilmesi görüsünde oldukları ve

bu konuda POAS ile temas kurulmasının yararlı olacagı belirtilerek reddedilmistir.

Isdemir'in, 24.10.2000 tarih ve 11828 sayılı yazısıyla da; sirketlerinin 6 no’lu fuel

oil ihtiyacının TÜPRAS’tan dogrudan temininin düsünüldügü belirtilerek ihtiyacın

dogrudan karsılanmasının mümkün olması halinde fiyat ve diger satıs sartlarının

bildirilmesi istenmistir. Buna karsılık TÜPRAS, 30.10.2000 tarih ve 24510 sayılı yazı ile

söz konusu ihtiyacın TÜPRAS rafinerilerinden dogrudan karsılanmasının mümkün

görülmedigini Isdemir’e bildirmistir.

5 REKABET KURUMU

31.1.2002 tarih ve 675 sayılı yazı ile POAS, Isdemir’in 6 no’lu fuel oil ihtiyacının

sirketlerince karsılanması talebini belirtmis ve bunun ifa edilmesi için TÜPRAS’tan teklif

istemistir. TÜPRAS ise 15.2.2002 tarih ve 5339 sayılı yazı ile POAS’a teklif bildirmeyi

reddetmistir.

8.2.2002 tarih ve 2660 sayılı yazı ile Isdemir, 6 no'lu fuel oil satım ihalesine iliskin

tekliflerinin olup olmadıgını varsa bildirmelerini TÜPRAS’tan istemistir. 11.2.2002

tarihinde ise, söz konusu ihalenin iptal edildigi ve yeni bir ihale yapılması halinde

TÜPRAS’a bilgi verilecegi belirtilmistir. 13.2.2002 tarihinde Isdemir tarafından 1.2.2002

tarih ve 3817 sayılı faks ile TÜPRAS'ın teklifinin memnuniyetle karsılandıgı ve

degerlendirildikten sonra bilgi verilecegi bildirilmistir. Bu yazısmalardan Isdemir'in ihale

açarak TÜPRAS'ı ihaleye davet ettigi ve ürün alımına iliskin görüsmelerde bulundugu,

TÜPRAS'ın 1.2.2002 tarihinde Isdemir'e dogrudan fiyat teklif ettigi, ancak ihaleye

girmeyi reddettigi, bu dönemde POAS'ın Isdemir'e iliskin ürün taleplerini TÜPRAS'ın

Isdemir ile görüsme halinde olması nedeniyle reddettigi, söz konusu ihalenin Isdemir

tarafından iptal edilmesinden sonra da Isdemir ve TÜPRAS'ın mutabakata vardıkları

anlasılmaktadır.

I-2.4. Eregli Demir Çelik Fabrikaları T.A.S. (Erdemir)’ye Yapılan Dogrudan

Satıslara Iliskin Tespitler

Erdemir 9.10.1996 tarih ve 20806-15125 sayılı yazı ile 6 no'lu fuel oil ihtiyacının

dogrudan karsılanması talebini TÜPRAS’a bildirilmistir. Bu yazıya karsılık, 2.12.1996

tarih ve 8568 sayılı yazı ile TÜPRAS, fuel oil teslimatının öteden beri oldugu gibi POAS

kanalıyla yapılabilecegini bildirmistir.

24.12.1996 tarih ve 49265 sayı ile Erdemir, sirketlerinin 1996 yılı 6 no'lu fuel oil

ihtiyacının teslim alındıgını ifade ederek, 1997 yılı ihtiyacının dogrudan TÜPRAS

tarafından karsılanmasını bildirmistir. Bu talebe TÜPRAS 3.1.1997 tarih ve 62 sayılı yazı

ile teklif vermistir. Bu teklif 7.1.1997 tarih ve 453 sayılı yazı ile Erdemir tarafından kabul

edilmistir.

24.4.1998 tarih ve 7684 sayılı yazı ile TÜPRAS, Erdemir’e yapılan teslimatlarda

98/10745 sayılı Hampetrol ve Petrol Ürünlerinin Alım, Satım, Fiyatlandırma Esasları ile

Akaryakıt Istikrar Fonu’nun Isleyisi Hakkındaki Bakanlar Kurulu Kararı’nın yürürlük

tarihinden itibaren mevcut sözlesmeye göre uygulanan fiyat yerine söz konusu Bakanlar

Kurulu Kararı kapsamında belirlenip ilan edilecek "rafineri satıs fiyatları"nın

uygulanacagını bildirmistir.

TÜPRAS tarafından gönderilen 30.6.1998 tarih ve 12751 sayılı yazıda ise,

1.7.1998 tarihinde otomatik fiyatlandırma mekanizmasının yürürlüge girisi ile birlikte, 6

no'lu fuel oil teslimatlarında halen uygulanmakta olan fiyat formülünde Platt’s Italya 3,5

kükürtlü fuel oil fiyatı olarak FOB fiyatlar yerine CIF fiyatların baz alınacagı ve prim ilavesi

yapılmayacagı bildirilmistir.

I-2.5. Mobil Santrallerine Yapılan Satıslara Iliskin Tespitler

6 REKABET KURUMU

TÜPRAS'ın TEAS dısında, Toros Enerji, Akça Enerji, Ataer Enerji, Söktas, Ener

Enerji, Idil Enerji, Karadeniz Enerji, Aksa Enerji, Idil Iki Enerji, Koni Insaat, Rasa Enerji

ve Barmek Gama sirketlerine dogrudan satıs yaptıgı tespit edilmistir. Bu enerji

santrallerinden sadece Barmek, Gama boru hattı ile Kırıkkale Rafinerisi'nden 6 no'lu fuel

oil alırken, diger enerji santrallerinin Batman Rafinerisi'nin müsterisi oldugu anlasılmıstır.

Önarastırma çerçevesinde, Batman Rafinerisi'nden mobil enerji santrallerine

yapılan satıslara iliskin TÜPRAS ile enerji sirketleri arasındaki yazısmalar ve imzalanan

sözlesmeler incelenmis, rafineri tavan fiyatından daha düsük bedelle satıs yapıldıgı

görülmüstür. Dagıtım firmalarına yapılan satısların ise OFM ile belirlenen tavan fiyattan

yapıldıgı dikkate alındıgında TÜPRAS’ın Batman rafinerisinden yaptıgı satıslarda enerji

santrallerine dagıtım firmalarından daha düsük bir fiyat uyguladıgı anlasılmaktadır.

I-2.6. Reddedilen Satıslara Iliskin Tespitler

28.8.2001 tarih, 5678 sayılı yazı ve 9.10.2001 tarih, 5993 sayılı yazı ile TEAS

Afsin-Elbistan Linyitleri Isletme Müdürlügü tarafından yapılan benzin, motorin ve kalorifer

yakıtı talebi, TÜPRAS tarafından 16.10.2001 tarih ve 29597 sayılı yazı ile akaryakıt

olarak kabul edilen ürünlerin satısının yürürlükteki mevzuat geregi akaryakıt dagıtım

kurulusları dısında sadece otoprodüktör kuruluslarına, elektrik üretiminde kullanılmak

üzere motorin ve 6 no'lu fuel oil teslimatı yapılabildigi ve ısınmak veya nakil araçlarında

kullanmak üzere kalorifer yakıtı, motorin ve benzin teslimatının yapılamadıgı belirtilerek

reddedilmistir.

5.9.2001 tarih ve 4372 sayılı yazısı ile Türkiye Seker Fabrikaları A.S.’nin kalorifer

yakıtı talebi, TÜPRAS tarafından 7.9.2001 tarih ve 24777 sayılı yazı ile, TÜPRAS

rafinerilerinden akaryakıt olarak kabul edilen ürünlerin satısının yürürlükteki mevzuat

geregi akaryakıt dagıtım sirketleri dısında, sadece otoprodüktör kuruluslarına ve yıllık

tüketimi en az 5000 m.ton/yıl olan direkt müsterilere yapılabildigi ifade edilerek

reddedilmistir.

Seka Genel Müdürlügü tarafından 3.1.2002 tarih ve 63 sayılı yazı ile yapılan

motorin, benzin, gazyagı ve madeni yag talepleri, TÜPRAS Genel Müdürlügü'nce

10.1.2002 tarih ve 1072 sayılı yazı ile söz konusu ihtiyaçların akaryakıt dagıtım kurulusları

tarafından karsılanması geregi belirtilerek reddedilmistir.

Izmir Valiligi Il Milli Egitim Müdürlügü tarafından 14.1.2002 tarih ve 31100 sayılı

yazı ile yapılan, kalorifer yakıtı ve motorinin 2886 sayılı Devlet Ihale Kanunu’nun 71.

maddesi uyarınca satılması istegi, TÜPRAS Genel Müdürlügü tarafından 15.1.2002 tarih

ve 1553 sayılı yazı ile, TÜPRAS petrol ürünleri satıslarının akaryakıt dagıtım sirketleri

aracılıgıyla yapılmakta oldugu ve talebin dogrudan rafinerilerden karsılanmasının mümkün

olmadıgı belirtilerek reddedilmistir.

Petrol Isleri Genel Müdürlügü Planlama ve Ikmal Sube Müdürlügü tarafından

TÜPRAS Genel Müdürlügü’ne gönderilen 22.11.2000 tarih ve 12796 sayılı yazı ile,

POAS’ın özellestirilmesinden sonra bazı kamu kurum ve kuruluslarının dogrudan

TÜPRAS rafinerilerinden akaryakıt temin edip edemeyeceklerine iliskin görüs

istenilmistir. TÜPRAS Genel Müdürlügü tarafından 28.11.2000 tarih ve 27027 sayılı yazı

ile, POAS’ın özellestirilmesinden sonra bazı kamu kurum ve kuruluslarının dogrudan

TÜPRAS’tan yakıt ihtiyaçlarının karsılanması talebiyle yazılı veya sözlü basvuruda

bulundukları, bugüne kadar bu taleplerden sadece silahlı kuvvetlerin yakıt ihtiyacını

7 REKABET KURUMU

karsılamak üzere Milli Savunma Bakanlıgı ile bir protokolün imza asamasına getirildigi

ve Isdemir’in 6 no'lu fuel oil talebi konusunda görüsmelerin sürdürüldügü, genel olarak

talepte bulunan kamu kurum ve kuruluslarının ülke çapında teskilatlanmıs olmaları ve

taleplerinin rafinerilerin sartlarıyla uyusmaması nedeniyle bu kurulusların taleplerinin

dagıtım sirketlerince karsılanmasının daha uygun olacagı Petrol Isleri Genel

Müdürlügü’ne bildirilmistir.

I-3. Degerlendirme

4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi “Bir veya birden fazla tesebbüsün ülkenin

bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hakim durumunu

tek basına yahut baskaları ile yapacagı anlasmalar ya da birlikte davranıslar ile

kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmünü içermektedir. Bir baska deyisle,

bir fiilin Kanun’un 6. maddesi kapsamında sayılması için üç unsurun bulunması

gerekmektedir;

a. Tesebbüs olma,

b. Hakim durumda olma,

c. Kötüye kullanma.

a. Tesebbüs Olma Niteligi

Kamu iktisadi tesebbüslerinin daha verimli çalısmalarını saglamaya yönelik

düzenlemeler kapsamında, Istanbul Petrol Rafineri A.S.'nin ana sözlesmesinde 1983

yılında yapılan bir degisiklikle TÜPRAS, halen faaliyette bulunan kamuya ait rafinerileri

çatısı altında toplamıstır. TÜPRAS hisselerinin %65,8’i Özellestirme Idaresi'ne ait olup,

%34,2’si ise halka arz edilmis durumdadır. Dolayısıyla, TÜPRAS bir kamu

tesebbüsüdür. Tesebbüsün, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde; "Piyasada mal veya

hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kisilerle, bagımsız karar verebilen ve

ekonomik bakımdan bir bütün teskil eden birimleri" olarak tanımlanması ve kamu ya da

özel tesebbüs ayrımı yapılmaması nedeniyle TÜPRAS'ın 4054 sayılı Kanun kapsamında

bir tesebbüs oldugu açıktır.

b. Hakim Durumda Olma

Hakim durum, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde “Belirli bir piyasadaki bir

veya birden fazla tesebbüsün, rakipleri ve müsterilerinden bagımsız hareket ederek

fiyat, arz, üretim ve dagıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü”

seklinde tanımlanmaktadır.

Asagıda sunulan tablodan da görüldügü üzere, Türkiye’deki rafinaj kapasitesinin

%…..’sı TÜPRAS’ın elinde bulunmaktadır.

Tablo-1 Rafinaj Sektöründeki Kuruluslar

8 REKABET KURUMU

Kurulusun Adı Yeri Mülkiyeti Üretim

Konusu

Kapasite

*1000 Ton

TÜPRAS-IZMIT RAF.MD KOCAELI KAMU RAFINAJ

………

TÜPRAS-IZMIR RAF.MD ALIAGA KAMU RAFINAJ

..…….

TÜPRAS-KIRIKKALE RAF. MD. KIRIKKALE KAMU RAFINAJ

.……..

TÜPRAS-BATMAN RAF. MD. BATMAN KAMU RAFINAJ

………

ATAS RAFINERISI MERSIN ÖZEL RAFINAJ ……..

Bununla birlikte akaryakıt dagıtım firmalarının, yerli rafinerilere alternatif temin

kaynagı olarak ithalat imkanlarının bulundugu, ancak, petrol ürünleri dagıtımı pazarının

çesitli düzenlemelere tabi olması nedeniyle, farklı ticari sartların ortaya çıktıgı

görülmektedir. Dagıtım sirketlerine, toplam ikmallerinin %60 oranındaki bölümünü ulusal

rafinerilerden almak üzere rafinerilerle satıs anlasması yapma ve sadece ithal ürüne stok

tutma yükümlülükleri getiren Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlıgı tebligleri ve Bakanlar

Kurulu Kararları ile yerli rafinerilerin ithal ürünlere karsı bir avantaj sagladıgı açıktır.

Nitekim, TÜPRAS'ın 1999 yılında 21.5 milyon ton, 2000 yılında da 23.2 milyon ton ürün

satısıyla her iki yılda da %78 oranında pazar payına sahip oldugu görülmektir.

TÜPRAS'ın pazar gücünü gösteren ölçütlerden birisi de, bütün dagıtım firmalarıyla

yapmıs oldugu tip sözlesmelerdir. Bu sözlesmeler uyarınca dagıtım firmaları her ürün için

belirli alım taahhütlerinde bulunmakta, alamadıgı ürün için de tazminat ödemektedir.

Bütün bu veriler ısıgında, yerli rafinaj kapasitesinin %…..'sını elinde tutan TÜPRAS'ın ürün

arzı itibarıyla Türkiye rafinaj pazarında hakim durumda oldugu anlasılmıstır.

c. Kötüye Kullanma

Pazarda hakim durumda olan bir isletmenin, satıs politikalarını diledigi gibi

belirleyebilmesi, rekabet hukuku kuralları nedeniyle her zaman mümkün degildir. Baska

bir ifadeyle, pazarda hakim durumda olan bir isletme, satıs politikalarını belirlerken,

rekabet hukuku kurallarını ve özellikle hakim durumun kötüye kullanılmasına iliskin

ölçütleri göz önünde bulundurmalıdır. Bu yönüyle hakim durumdaki firmaların gerek

içinde bulundukları pazarın, gerekse alt ve üst pazarların rekabet yapısına iliskin

sorumlulukları oldugu açıktır.

Kötüye kullanma eylemleri genellikle tesebbüsün hakim durumunu devam ettirme

veya güçlendirme amacına ya da diger tesebbüsleri istismar etmeye yönelik olarak

ortaya çıkabilmektedir. Öte yandan, hakim durumdaki bir tesebbüsün ticari faaliyetlerini

devam ettirmek veya pazarın isleyisini saglamak amacıyla kaçınılmaz olan davranısları,

haklı ve kabul edilebilir oldugu ölçüde kötüye kullanma olarak

degerlendirilmeyebilecektir.

TÜPRAS'ın faaliyetlerine iliskin gerek sikayet dilekçesinde, gerekse dagıtım

firmalarıyla yapılan görüsmelerde öncelikle, TÜPRAS'ın hangi fiyattan olursa olsun

dogrudan satıs yapmasının baslı basına rekabeti ortadan kaldıracagı belirtilerek,

TÜPRAS'ın dogrudan satıs yapmasının engellenmesi talep edilmistir. Söz konusu

9 REKABET KURUMU

iddialar, mevzuatın ve TÜPRAS'ın Ana Sözlesmesi'nin TÜPRAS'ın dogrudan satıs

yapmasına müsaade etmedigini de içermektedir.

Mevzuat TÜPRAS'ın dogrudan tüketicilere satıs yapmasına engel olmamakla

birlikte Ana Sözlesmesi'nde sirketin amaç ve faaliyet konuları arasında ürettigi ürünleri

depolamak, paçallamak, dagıtım sirketlerine satmak, ihraç etmek gibi islemler

bulunmakta, ancak nihai tüketiciye satıs yer almamaktadır.

Öncelikle, hakim durumda olsun ya da olmasın her tesebbüsün elindeki malı talep

eden kisilere satması, serbest piyasanın baslıca unsurlarındandır. Elektrik ve dogal gaz

piyasaları gibi özellikle dogal tekel niteligi tasıyan bazı sektörlerde, tekel gücüne sahip

olan firmaların yapacagı satıslara, pazar yapısını korumak amacıyla önceden getirilen (ex

ante) düzenlemelerle bir takım sınırlamalar olusturulabildigi görülmektedir. Ancak, bu tip

düzenlemelerin olmadıgı piyasalarda -ki akaryakıt piyasası bu sekildedir- tekel ya da

hakim konumda bulunan firmaların yaptıgı satısların engellenmesi ya da kısıtlanmasının

4054 sayılı Kanun'un amacına ve ruhuna uygun olmadıgı açıktır.

KIT Statüsünde Olan Kuruluslara Yapılan Satıslar: Bu satıslar sadece ilgili

kurulusların 6 no'lu fuel oil ve kalorifer yakıtı ihtiyaçlarını gidermek amacı ile sınırlıdır. Bu

yolla yapılan satıslar, ürün ve teslimatın yapıldıgı rafineri bazında asagıdaki tabloda yer

almaktadır.

Tablo-2 Kamu Kuruluslarına Dogrudan Yapılan Satıslar

Ürün Alıcı Kurulus Rafineriler

TPAO BAT

NAFTA PETKIM TÇ

IGSAS TÇ

SEKA TÇ

ETIBANK KK

K. YAKITI

MSB TÇ-AA-KK

ERDEMIR TÇ

SEKA AA-KK

MKE KK

ETIBANK KK

SAMSUN GÜBRE KK

FUEL OIL NO.6

TPAO BAT

TÇ :Izmit Rafinerisi KK :Kırıkkale Rafinerisi

AA :Izmir Rafinerisi BAT :Batman Rafinerisi

Dosya mevcudu bilgilerden, bu satısların dagıtım firmalarına oldugu gibi tavan

fiyattan (CIF+ %3) yapıldıgı, sadece Erdemir'e yapılan satısların CIF fiyattan

gerçeklestigi, geçmiste bu tür satısların bir kamu firması olan POAS aracılıgıyla yapıldıgı,

POAS'ın özellestirilmesinden sonra ise söz konusu kamu tesebbüslerinin TÜPRAS'dan

dogrudan ürün temin etmeyi mevzuat geregi daha uygun buldugu, dolayısıyla kamu

kurumlarının bu tercihleri nedeniyle zaten özel sektör firmaları için rekabet edilecek pazar

olmaktan çıktıkları anlasılmıstır. Ayrıca, dagıtım firmaları ile yapılan görüsmelerden

tarafların asıl sikayetlerini agırlıklı olarak TÜPRAS'ın özel sektör firmalarına yapmıs

oldugu satısların olusturdugu, kamu tesebbüslerinin Devlet Ihale Genelgesi’ne uygun

olarak takdir haklarını kullanmasından kaynaklanan bu satısların, bu kurulusların sadece

isletme ihtiyacı için gerekli 6 no'lu fuel oil ve motorinle sınırlı oldugu, bu kuruluslara resmi

10 REKABET KURUMU

hizmet araçları için talep edilen benzin ve/veya motorin türü yakıtların dogrudan

verilmedigi ve TÜPRAS tarafından söz konusu yakıtları akaryakıt dagıtım sirketlerinden

tedarik etmelerinin gerek yazılı ve gerekse sözlü olarak bildirildigi anlasılmıstır. Bu

nedenle, TÜPRAS'ın kamu kuruluslarına yaptıgı satısların, dagıtım firmalarını dıslamak

amacıyla gerçeklestirilmedigi kanaatine varılmıstır.

Enerji Kuruluslarına Yapılan Satıslar: Bu satıslar, enerji üreten ve TEAS ile

anlasması bulunan kuruluslar ile otoprodüktör kapsamında enerji üreten kamu veya özel

sirketlere elektrik enerjisi üretiminde kullanılmak üzere yapılan 6 no'lu fuel oil ve nafta

satıslarından olusmaktadır. Bu kapsamda zaman zaman yapılan motorin satısları oldukça

küçük miktarlarda olup, fuel oil alan enerji santrallerinin ara yakıt ihtiyaçlarının

karsılanmasına yöneliktir.

Tablo 3- Enerji Üreten Kuruluslara Yapılan Satıslar

Ürün Alıcı Kurulus Rafineriler

Toros Enerji Kırıkkale ve Batman

Akça Enerji Kırıkkale

Ataer Enerji Kırıkkale

NAFTA

Söktas Kırıkkale

Ener Enerji Batman

Idil Enerji Batman

Karadeniz Enerji Batman

Aksa Enerji Batman

Idil Iki Enerji Batman

Koni Insaat Batman

FUEL OIL NO.6

RASA Batman

Tablodan da görüldügü üzere nafta satısları Kırıkkale Rafinerisi'nden, fuel oil

satısları ise Batman Rafinerisi'nden yapılmaktadır.

Kırıkkale Rafinerisi'nden yapılan satıslarda belirleyici unsur, LPG'ye uygulanan

vergi ve fonların benzine göre düsük olması ve 2000 yılında LPG'ye sübvansiyon

uygulanmasıdır. 1996 yılından itibaren LPG'nin otogaz olarak kullanılmaya baslanması ile

tüketicilerin önemli bir kısmının otomobillerine tüp taktırması sonucunda benzin tüketimi

oldukça azalmıstır.

Dosya mevcudu bilgilerden, LPG kullanımının artmasıyla birlikte rafinerilerden

yapılan benzin satıslarının azaldıgı, Kırıkkale Rafinerisi'nin benzin üreten ünitelerinin

kapasitesinin minimuma indirildigi, buna ragmen stokta benzin kalması sonucu,

satılamayan benzinin karayolu ile diger rafinerilere tasındıgı, bu sorunun baska bir çözüm

yolu olarak, benzinin ham maddesi naftanın Kırıkkale Rafinerisi'nden diger rafinerilere

tasınmasının denendigi, benzin talebinden kaynaklanan üretim dengesizliginin

giderilmesi amacıyla yapılan bu faaliyetlerden birinin de, fuel oil yerine nafta kullanan

enerji sirketlerine nafta satısının yapılması oldugu anlasılmıstır.

Otoprodüktör sirketlere yapılan satıslarda farklı müsterilere farklı fiyatların

uygulandıgı da görülmektedir .

Tablo 4- Satıs Fiyatları

11 REKABET KURUMU

Sirket Ismi Sirketin

Bulundugu Il

Tüpras Satıs

Fiyatı

Toros Enerji Mersin-Adana FOB -5 $

Mensa Mensucat Adana FOB -4$

Söktas Aydın FOB -4$

Akça Enerji Denizli FOB -4$

Ataer Enerji Izmir FOB -4$

Orta Anadolu Mensucat Kayseri FOB +6$

Dentas Denizli FOB -4$

Desa Izmir FOB -4$

Dosya mevcudu bilgilerden, fiyatların daha çok alıcı olan otoprodüktör sirketinin

Kırıkkale Rafinerisi dısındaki alternatif kaynaklara uzaklıgına göre belirlendigi, Kırıkkale

Rafinerisi'ne yakın ancak denize ve dolayısıyla ithal imkanına uzak olan Kayseri'deki

müsteriye FOB+6$'dan satıs yapılırken, ithal imkanı daha iyi olan Mersin-Adana'daki

müsteriye FOB-5$'dan satıs yapıldıgı, dolayısıyla TÜPRAS'ın, rekabete daha açık olan

liman bölgelerine daha düsük fiyat, daha az rekabetin oldugu bölgelerde ise daha

yüksek fiyat uyguladıgı anlasılmıstır. Ancak bu durumun LPG'ye yapılan sübvansiyonların

yol açtıgı piyasa dengesizliginden kaynaklandıgı kanaatine varılmıstır.

TÜPRAS tarafından enerji kuruluslarına yapılan fuel oil satısları açısından sınır

ticaretinin ön plana çıktıgı görülmektedir. Batman Rafinerisi'nde, islenen ham petrolün

%60-65'i 6 no'lu fuel oil ve asfalt olarak üretilmekte, bu oran diger rafinerilerde %30

civarında gerçeklesmektedir. Rafinerinin fuel oil üretiminin fazla olması nedeniyle

geçmis yıllarda Isdemir'e POAS aracılıgıyla yapılan satıslarda Izmit Rafinerisi yerine

Batman Rafinerisi'nden ürün tasıma yoluna gidildigi görülmektedir. Sınır ticareti yolu ile

ülkeye fuel oil girmesinden sonra ise, tüketicilerin ve dagıtım firmalarının sınır ticaretini

tercih ederek TÜPRAS Batman Rafinerisi'nden ürün almayı kestikleri, müdahaleler

nedeniyle sınır ticaretinin azaldıgı dönemlerde ise yeniden Batman Rafinerisi'nden ürün

temin ettikleri anlasılmıstır.

Dosya mevcudu bilgilerden ve asagıda sunulan tablodan, talebin düzensizligi

karsısında üretim dengesini saglamak ve üretim planlamasını daha iyi yapabilmek

amacıyla TÜPRAS'ın dogrudan satıs yolunu seçtigi, bu çerçevede, TÜPRAS Batman

Rafinerisi'nin bölgesinde enerji santrallerine dogrudan satıs yapmak üzere anlasmalar

yaptıgı, TÜPRAS yetkililerinin, bu satısların sınır ticareti baskısıyla yapılması nedeniyle

fiyatlandırmada da sınır ticaretinin dikkate alındıgını ve dolayısıyla satısların tavan fiyatın

altında belirlenmesinin zorunlu ve gerekli oldugunu belirttikleri anlasılmıstır.

12 REKABET KURUMU

Grafik 1- Talep Düzensizligi

TÜPRAS'ın dogrudan satıslarının bir bölümünü de rafinerilere boru hattı baglantısı

ile baglı olan kuruluslara yapılan satıslar olusturmaktadır. Bu satıslar asagıdaki

sekildedir.

Tablo 5- Boru Hattı Baglantısıyla Satıs Yapılan Kuruluslar

Ürün Alıcı Kurulus Rafineriler

NAFTA PETKIM Izmir Rafinerisi

MOTORIN TEAS Izmir Rafinerisi

KALORIFER YAKITI PETKIM Izmit Rafinerisi

FUEL OIL NO.6 PETKIM Izmir Rafinerisi

FUEL OIL NO.6 BARMEK GAMA Batman Rafinerisi

Yukarıda sıralanan dogrudan satıslar dısında TÜPRAS'ın belediyelere, valiliklere,

Köy Hizmetlerine, yol yapım mütahitlerine ve asfalt santiyesi bulunan kurum ve

kuruluslara ihtiyaç duydukları asfaltı rafinerilerin kurulusundan itibaren dogrudan temin

ettikleri görülmektedir.

Yukarıda yer verilen degerlendirmeler çerçevesinde, TÜPRAS'ın dogrudan

satıslarının, dagıtımdaki rakiplerini piyasa dısına çıkarmak ya da nihai tüketiciler arasında

ayrım yapmak kastına yönelik olmadıgı, anılan sirketin Batman Rafinerisi'nden yaptıgı

fuel oil satıslarında ve Kırıkkale Rafinerisi'nden yaptıgı nafta satıslarında nihai tüketicilere

dagıtım firmalarından daha düsük fiyat uygulamasının, ayrıca Kırıkkale rafinerisinden

ithalat imkanına baglı olarak, rekabete daha açık olan liman bölgelerine bu imkanın

bulunmadıgı bölgelere göre daha düsük fiyatla satıs yapmasının esas itibarıyla 4054

sayılı Kanun'un 6. maddesi kapsamında oldugu, ancak sınır ticareti ile LPG'ye uygulanan

sübvansiyonların pazarın yapısında belirsizlige ve dengesizlige yol açtıgı, dolayısıyla

0

5000

10000

15000

20000

25000

30000

35000

1998 Ocak

Mart

May

ısTemmuz

Eylül

Kas

ım 1999 Ocak

Mart

May

ısTemmuz

Eylül

Kas

ım 2000 Ocak

Mart

May

ısTemmuz

Eylül

Kas

ım 2001 Ocak

Mart

May

ısTemmuz

Eylül

Kas

ım

Tarih

Miktar (Ton)

Da gıtım Sirketlerine Satıslar

Do grudan Satıslar

13 REKABET KURUMU

üretim planlamasında olusan sıkıntıları asmak amacıyla belirtilen faaliyetlerin yapıldıgı ve

bu gerekçelerin haklı ve kabul edilebilir olması nedeniyle bu asamada sorusturma

açılmasına gerek olmadıgı kanaatine varılmıstır.

J- SONUÇ

Yukarıda yer verilen tespit ve degerlendirmeler ısıgında;

TÜPRAS'ın dagıtım firmalarına uyguladıgından daha düsük fiyatla nihai

müsterilere dogrudan satıs yapması eylemi 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi

kapsamında degerlendirilecek bir uygulama olmakla birlikte; sikayete konu olan

dönemde yapılmıs olan uygulamaların LPG'ye uygulanan sübvansiyondan ve sınır

ticaretinin yarattıgı isitinai piyasa sartlarından kaynaklandıgı kanaati ile söz konusu

faaliyetlerin "hakim durumun kötüye kullanılması" olarak degerlendirilemeyecegine;

dolayısıyla konuya iliskin olarak sorusturma açılmasına gerek olmadıgına; bununla birlikte

hakim durumda bulunan TÜPRAS'a, yapacagı satıslarda 4054 sayılı Kanun

çerçevesinde uyulması gereken kurallar bakımından Baskanlıkça bir uyarı yazısı

yazılmasına

OY ÇOKLUGU ile karar verilmistir.

Rekabet Kurulu’nun 16.4.2002 Gün ve 02-24/244-99 Sayılı Kararına

KARSI OY GEREKÇESI

“Önarastırma sonunda anılan Sirketin (TÜPRAS) Batman Rafinerisi’nden yaptıgı

fuel-oil satıslarında ve Kırıkkale Rafinerisi’nden yaptıgı nafta satıslarında nihai tüketicilere

dagıtım firmalarından daha düsük fiyat uygulamasının, ayrıca Kırıkkale Rafinerisinden

ithalat imkanına baglı olarak, rekabete daha açık olan liman bölgelerine bu imkanın

bulunmadıgı bölgelere göre daha düsük fiyatla satıs yapmasının esas itibariyle 4054

sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında oldugu” saptanmısken bu durumun “..sınır

ticareti ile LPG’ye uygulanan sübvasiyonların pazar yapısında belirsizlige ve

dengesizlige yol açtıgı, dolayısıyla üretim planlamasında olusan sıkıntıları asmak

amacıyla belirtilen faaliyetlerin yapıldıgı ve bu gerekçelerin haklı ve kabul edilebilir

olması..” gibi soyut bir gerekçeyle aklanması anlamlı ve geçerli olmamıstır. Sözkonusu

gerekçenin sebep-sonuç iliskileri açısından daha tutarlı biçimde ortaya konması

gereklidir ki bununda 30 gün süreli bir önarastırma çerçevesinde mümkün olamayacagı

gerçegi karsısında konunun bir sorusturma sürecinde etraflı biçimde incelenmesinin

yerinde olacagı düsüncesindeyim.

Yukarıda açıklamaya çalıstıgım gerekçe ile baslıkta belirtilen Kurul Kararı’na

katılma olanagı bulamadım.

Murat GENCER

Kurul Üyesi