Anasayfa | Bayilerin Sesi | Tüketici Köşesi | Sıkça Sorulan S. | Bize Ulaşın | İl İrtibat Bilgileri | Linkler
Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-1-118 (Devralma)
Karar Sayısı : 05-71/981-270
Karar Tarihi : 21.10.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU, Cengiz SOYSAL, Harun ULU,
Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Mehmet Selim ÜNAL
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 20
D. TARAFLAR : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
Ziya Gökalp Cad. No:80 Kurtuluş-Ankara
- Koç-Shell Ortak Girişim Grubu
Nakkaştepe, Azizbey Sok. No:1 34674 Kuzguncukİstanbul
- Indian Oil Corp. Ltd.- Çalık Enerji San. ve Tic. A.Ş.
Ortak Girişim Grubu 30
Ak Plaza, Yaşam Caddesi, No:7, 06520,
Söğütözü, Ankara
- Ordu Yardımlaşma Kurumu Genel Müdürlüğü
Ziya Gökalp Cad. No:64 06600 Kurtuluş-Ankara
E. DOSYA KONUSU: TÜPRAŞ’da %51 oranındaki Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı’na ait hissenin blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi işlemine
izin verilmesi talebi.
40
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 11.1.2005 tarih ve 356 sayı ile giren
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'nın ön bildiriminde, TÜPRAŞ’ın %51
oranındaki Özelleştirme İdaresi Başkanlığı hisselerinin blok satış yöntemiyle
özelleştirilmesine ilişkin olarak, 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla
Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumu'na
Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve
Esaslar Hakkında Tebliğ'in 4. maddesi uyarınca Rekabet Kurulu'nun görüşü
talep edilmiştir.
05-71/981-270
2
Bunun üzerine, 15.2.2005 tarih ve 28 sayılı Mesleki Daire görüşü ile
21.2.2005 tarih ve 1171 sayı ile intikal eden Özelleştirme İdaresi 50
Başkanlığı'nın görüşleri dikkate alınarak, 3.3.2005 tarih ve 05-12 sayılı karar
ile konuya ilişkin Rekabet Kurulu Görüşü oluşturulmuş ve 7.3.2005 tarih ve
658 sayı ile anılan İdare'ye bildirilmiştir.
Kurum kayıtlarına 13.9.2005 tarih 11406 sayı ile giren ve en son 4.10.2005
tarih ve 6965 sayı ile eksiklikleri tamamlanan Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı'nın izin başvurusu üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin
Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ ve 1998/4 sayılı
Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin
Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip 60
Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 17.10.2005 tarih ve 2005-1-118/ÖN-05-İAY
sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu, 17.10.2005 tarih ve REK.0.05.00.00-
120/203 sayılı Başkanlık önergesi ile 20.10.2005 tarih ve 05-70 sayılı Kurul
toplantısında görüşülmüş ancak yapılan oylama sonucunda karar yeter sayısı
oluşmamış, bu nedenle dosya 21.10.2005 tarih ve 05-71 sayılı Kurul
toplantısında tekrar görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; TÜPRAŞ’ın %51 oranındaki
İdare hisselerinin özelleştirilmesi işlemine ilişkin edinilen bilgi ve belgeler
ışığında; 70
-İşlemin TÜPRAŞ’ın kontrolünde değişikliğe yol açması nedeniyle 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesi kapsamında bir
devralma olduğu,
-Tarafların toplam ciro ve pazar payları itibarıyla ilgili Tebliğlerde yer verilen
eşiklerin aşıldığı ve bu nedenle işlemin Rekabet Kurulu’nun iznine tabi olduğu,
-TÜPRAŞ’ın, Koç-Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının,
TÜPRAŞ’ın rafinaj pazarındaki mevcut hakim durumunu güçlendireceği,
ancak bu durumun, “İzmir Rafinerisi’nde yer alan LPG ithalına yönelik
tesislerin, PROTOKOL çerçevesinde yürütülen uygulamaya ilave olarak, 3 yıl
boyunca dağıtım şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmelerine de olanak 80
tanıyacak şekilde kullanıma açılması” halinde, rekabetin önemli ölçüde
azaltılması sonucunu doğurmayacağı ve bu koşulla işleme izin verilebileceği,
-TÜPRAŞ’ın, Indian Oil Corporation Limited-Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret
A.Ş. Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasının Kanun’un 7. maddesi ve
1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir sakınca doğurmadığı ve işleme izin
verilmesi gerektiği,
-TÜPRAŞ’ın, Ordu Yardımlaşma Kurumu tarafından devralınmasının da
Kanun’un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir sakınca
doğurmadığı ve işleme izin verilmesi gerektiği,
-Rafinaj dışındaki ilgili ürün pazarları bakımından, alıcıların hiçbirinin 90
Türkiye’de herhangi bir faaliyetleri bulunmaması nedeniyle, bu pazarlar
bakımından herhangi bir yoğunlaşma ihtimali olmadığı,
ifade edilmektedir.
3
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
100
H.1.1. TÜPRAŞ
Esas itibarıyla rafinaj pazarında faaliyette bulunmakta olan TÜPRAŞ’ın, Körfez
Petrokimya Kompleksi’ndeki faaliyetleri nedeniyle, petrokimya sektörüne ilişkin
pazarlarda da yer aldığı; ayrıca DİTAŞ (Deniz İşletmeciliği ve Tankerciliği
A.Ş.)’nin faaliyetleri dikkate alındığında, taşımacılık alanında da faaliyet
gösterdiği görülmektedir.
%51 oranındaki hisseleri satışa konu olan TÜPRAŞ’ın mevcut sermaye yapısı şu
şekildedir: 110
Tablo1-TÜPRAŞ’ın Sermaye Yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
ÖİB 51
Templeton Asset Management Ltd. 3,2
Grantham, Mayo, Van Otterloo LLC 1
Alliance Capital Management 1
Diğer 43,8
Toplam 100
H.1.2. Teklif Sahipleri
H.1.2.1. Koç – Shell Ortaklığı
Devralan taraf olan Koç-Shell Ortak Girişimi’nin ortaklık yapısı şu şekildedir:
Tablo 2-Koç-Shell Ortak Girişimi’nin Ortaklık Yapısı 120
Hisse Sahibi Hisse Oranı (%)
Koç Holding A.Ş. 80,0
Aygaz A.Ş. 7,0
Opet Petrolcülük A.Ş. 3,0
The Shell Company of Turkey Ltd. 0,1
Shell Overseas B.V. 9,9
Toplam 100,0
H.1.2.1.1. Koç Holding A.Ş.
1963’te kurulan Koç Holding A.Ş.; otomotiv, dayanıklı tüketim, gıda,
perakendecilik, enerji, finansal hizmetler, turizm, inşaat ve bilgi teknolojileri
sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Topluluğun 106 konsolide şirketi
bulunmaktadır. Koç Grubu’nun enerji alanındaki faaliyetleri, Holding
bünyesinde Enerji Grubu Başkanlığı ve bağlı şirketler eliyle yürütülmektedir.
Bunlara ilişkin tespitler özet olarak aşağıda yer almaktadır.
Aygaz yaklaşık 1 milyon tonluk satış hacmiyle Türkiye’nin lider LPG dağıtım 130
şirketidir. Aygaz, LPG’nin temin edilmesi, stoklanması, doldurulması ve
dağıtılması konularında konutlara, ticari ve endüstriyel müşterilere hizmet
vermektedir. Aygaz aynı zamanda LPG tüpü, valf, regülatör, LPG depolama
tankı, soba ve ısıtıcı gibi gaz aletleri üretmekte, bunları yurtiçinde ve
4
yurtdışında pazarlamaktadır. Mogaz, Koç Topluluğu’nun diğer LPG şirketi
olup, ikincil markalar Mogaz ve Lipet’i bünyesinde barındırmaktadır.
Bursa Gaz, yeni adı ile Akpa, LPG dağıtımı, akaryakıt pazarlaması ve
dayanıklı tüketim ürünlerine yönelik perakendecilik faaliyetlerinde bulunan bir
şirkettir. 140
OPET, iştirakleriyle birlikte akaryakıt dağıtım pazarında perakendecilik ve
toptan satış faaliyetleri göstermekte, madeni yağlar üretmekte ve
pazarlamakta, deniz yakıtları ve petrol ürünlerinin uluslararası ticaretiyle
uğraşmaktadır. Aygaz ve Opet’in %50-50 ortaklık ile 2003’te kurduğu Opet-
Aygaz Bulgaria, Bulgaristan akaryakıt ve LPG pazarında faaliyet göstermekte
olup, Koç Topluluğu’nun enerji sektöründeki uluslararası girişimidir.
BOS, endüstriyel ve tıbbi gaz alanında faaliyet gösteren Türkiye’nin ikinci
büyük şirketidir. 150
Entek, Bursa ve İzmit’te bulunan 2 adet doğalgaz kojenerasyon santraline
(toplam 220 MW) sahip bir elektrik özel üretim şirketidir.
Eltek şirketi, toptan elektrik pazarında faaliyet göstermektedir.
Koç-Statoil Gaz, Norveç kökenli petrol ve doğal gaz şirketi Statoil ile Koç
Topluluğu’nun %50–50 ortaklığıyla Nisan 2004’te, Türkiye’ye doğal gaz ithal
etmek ve pazarlama faaliyetleri yürütmek üzere kurulmuştur. Şirket,
halihazırda sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) toptan satışı ve iletimi ile faaliyete 160
geçmiş bulunmaktadır.
Demir Export, demir ve kömür cevheri üretimi, zenginleştirmesi, arama ve
taahhüt faaliyetlerinde bulunmaktadır.
Değerlendirme bakımından etkili olduğu düşünülen Aygaz ve OPET’in ortaklık
ve yönetim kurulu yapıları şu şekildedir:
Tablo 3- Aygaz A.Ş. Hissedarlık Yapısı
Koç Holding A.Ş. 40,68
Liquid Petroleum Gas Development Cy.
A.Ş. Türkiye Şubesi
Sebastien
Picciotto 30,00
Robert Picciotto 30,00
Rina Roselson 20,00
Henri Picciotto 20,00
Toplam 100,00
30,80
Temel Ticaret ve Yatırım A.Ş. 3,88
Suna Kıraç 1,44
Mustafa Rahmi Koç 1,41
Semahat Sevim Arsel 1,41
Zer Madencilik ve Dayanıklı Mallar Yatırım
ve Pazarlama A.Ş. 0,61
Mustafa Vehbi Koç 0,48
5
Yıldırım Ali Koç 0,48
Mehmet Ömer Koç 0,48
Nazar Dayanıklı ve Dayanıksız Sınai
Mallar Pazarlama A.Ş. 0,33
İpek Kıraç 0,02
Halka Açık Kısım 17,98
170
Tablo 4- Aygaz A.Ş. Yönetim Kurulu Yapısı
Rahmi Koç Başkan
M.Ömer Koç Başkan Vekili
Temel Kamil Atay Üye
Shelby Robert du Pasquier Üye
Erol Memioğlu Üye
Ali Tarık Uzun Üye
Mehmet Ali Neyzi Üye
Tablo 5- Opet Hisse Yapısı
Tablo 6- Opet Petrolcülük A.Ş. Yönetim Kurulu Yapısı
Fikret Öztürk Başkan
M.Ömer Koç Başkan Yardımcısı
Nurten Öztürk Üye
Ali Y. Koç Üye
Ufuk Öztürk Üye
Ekrem Ekmenci Üye
Cüneyt Ağca Üye
Kemal Yamak Üye
H.1.2.1.2. SHELL
Koç-Shell Ortak Girişimi’nde %0,1 pay sahibi olarak görülen The Shell
Company of Turkey Ltd., Shell Grubu’nun Türkiye’de siyah ve beyaz 180
ürünlerin, LPG ve madeni yağların dağıtımında aktif olan yan kuruluşudur.
Şirketin hissedarlık ve yönetim kurulu yapısı aşağıdaki şekildedir:
Tablo 7- The Shell Company of Turkey Ltd. Hissedarlık Yapısı
The Shell Petroleum Company Limited 99,4
The Asiatic Company Limited 0,4
Aygaz A.Ş. 40,00
Fikret Öztürk 22,51
Nurten Öztürk 12,29
Demir Export A.Ş. 4,67
Ufuk Öztürk 4,61
Filiz Gürgöze 4,61
Ali Şafak Öztürk 4,11
Bursagaz ve Ticaret A.Ş. 2,00
Mogaz Petrol Gazları A.Ş. 2,00
Güvenok Tur. A.Ş. 1,85
Beko Ticaret A.Ş. 1,33
Stella Köse 0,02
6
Shell Corporate Secretary Limited 0,1
Shell Planaxis Limited 0,1
Shell Overseas Investment B.V. de Shell Grubu’nun %100 iştiraki olan bir
yatırım şirketidir. Ortak Girişim’de %9,9 pay sahibi olan şirketin Türkiye’de
herhangi bir ticari faaliyeti bulunmamaktadır.
H.1.2.2.Indian Oil Corporation Limited-Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. 190
Ortak Girişim Grubu
H.1.2.2.1.Indian Oil Corporation
Indian Oil Corporation Limited (IOCL), Hindistan’da petrol piyasasında rafinaj
ve dağıtım faaliyeti ile iştigal eden bir kamu kuruluşudur. Hindistan’daki en
büyük ticari işletme olan IOCL aynı zamanda dünyanın 18. büyük petrol
şirketidir. Hindistan’da bulunan toplam 18 rafinerinin 10 tanesini işleten
IOCL’nin yıllık 54,2 milyon ton’luk üretim kapasitesi bulunmaktadır. IOCL
ayrıca 7.730 km’lik ülkenin en büyük transit petrol boru hattına da sahiptir. 200
Hindistan’ın toplam rafinaj kapasitesinin %42’sine sahip olan IOCL’nin petrol
ürünleri pazarında da %56’lık pazar payı bulunmaktadır. IOCL, 2004-2005
yılları arasında 1.96 milyon ton’u ihracat olmak üzere toplam 50.1 milyon
ton’luk petrol ürünü satışı gerçekleştirmiş ve petrol boru hattı yoluyla da 43.03
milyon ton hampetrol ve petrol ürünü taşıması gerçekleştirmiştir. Buna ilaveten
IOCL iki yavru şirketi aracılığı ile Sri Lanka ve Mauritius’da da petrol
ürünlerinin satışı alanında faaliyet göstermektedir. IOCL’nin Hindistan’da ve
yurtdışında Lubrizol, Nyca SA, Petronas, gibi şirketlerle kurduğu ortak
girişimler aracılığıyla da faaliyetleri bulunmaktadır. IOCL’nin yağ markası olan 210
“Servo” Dubai, Nepal, Kuveyt, Malezya, Bahreyn, Endonezya, Sri Lanka,
Kırgızistan ve Mauritus gibi ülkelerde satılmaktadır.
IOCL’nin petrol ve kömür arama alanında Hindistan’da ve dışında faaliyetleri
bulunmaktadır. Hindistan hükümeti tarafından yürütülen yeni arama projeleri
kapsamında çeşitli ortaklıklar aracılığıyla Hindistan’da petrol, gaz ve kömür
alanlarında arama çalışmaları yürüten IOCL, ayrıca yine kurduğu ortaklıklar
aracılığı ile İran’da arama çalışmaları yürütmekte ve Kuveyt’in petrol
sahalarının geliştirilmesi konusunda faaliyet göstermektedir. Bunlara ilaveten
IOCL’nin, petrokimya ve LNG alanında da faaliyetleri bulunmaktadır. 220
IOCL’nin yavru şirketleriyle, dahil olduğu ortak girişimlerin isimleri ve faaliyet
konuları aşağıdaki gibidir:
Tablo 8- IOCL’in Yavru Şirketleri, Ortak Girişimleri ve Bunların Faaliyet Konuları
Şirket Unvanı Kurulduğu
Ülke İlişki Hisse Oranı
(%) Faaliyet alanı
Indian Oil
Blending Ltd. Hindistan Bağlı Şirket 100 Rafinaj
Indianoil
Tecnologies Ltd Hindistan Bağlı Şirket 100 Pazarlama
Chennai
Petroleum Hindistan Bağlı Şİrket 52 Rafinaj
7
Corporation Ltd.
Bongaigaon
Refinery and
Petrochemicals
Ltd
Hindistan Bağlı Şirket 74 Rafinaj, Petrokimya
IBP Co. Ltd. Mauritius Bağlı Şirket 54 Pazarlama,
perakende satış
Mauritius Ltd. Sri Lanka Bağlı Şirket 100 Dağıtım
Lanka IOC Ltd. Hindistan Bağlı Şirket 75 Pazarlama,Perakende
Satış
Indian Strategic
Petroleum
Reserves Ltd.
Hİndistan Bağlı Şirket 100 Ham Petrol Depolama
Tanking Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50 Petrol Dolum ve
depolama
Lubriol India Pvt.
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50 Yağlar ve katkı
maddeleri
AVI-Oil India Pvt.
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 25 Havacılık yağları
Petronet LNG
Ltd. Hindistan Ortak Girişim 13
LNG ithalatı ve
yeniden gazlaştırma
işlemi
IndianOil
Petronas Pvt.Ltd. Hindistan Ortak Girişim 50
IOCL ve iştiraklerinin Türkiye pazarında herhangi bir faaliyeti
bulunmamaktadır. Sermaye yapısı aşağıdaki gibidir:
Tablo 9-IOCL’nin Hissedarlık Yapısı 230
Hindistan Cumhurbaşkanı 82,03
Guajarat Hükümeti 0,12
PSU Şirketi 9,11
Kamu (Çalışanlar dahil) 3,22
Şirketler Birliği 0,27
Bankalar 0,11
Yabancı Kurumsal Yatırımcılar 1,90
Hindistan Finans Kurumları ~0
Hindistan Yatırım Fonları 0,72
Sigorta Şirketleri 2,49
Tröst ~0
Hindistan’da ikamet etmeyenler 0,02
Kliring Üyeleri NSDL/CDSL 0,01
IOCL’in Yönetim Kurulu; S. Behuria, A.M. Uplenchwar, N.K. Nayyar, Jaspal
Singh, N.G. Kanan, B.M. Bansal, S.V. Narasimhan, V.C. Agrawal, M.S.
Srinivasan, Prabh Das, P.K. Sinha, S.K. Baruha, Vineet Nayyar, V.
Ranganathan, V.K. Agarwal, P.M. Sinha, R.S. Sharma’dan oluşmaktadır.
H.1.2.2.2. Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Çalık Enerji)
Çalık Enerji’nin de yer aldığı Çalık Grubu tekstil, inşaat, enerji, finans,
telekomünikasyon, pazarlama gibi alanlarda başta Türkiye ve Tükmenistan 240
8
gibi çeşitli ülkelerde faaliyet gösteren bir şirketler grubudur. Çalık Grubu
önceleri tekstil sektöründe faaliyet göstermekte iken zaman içinde inşaat,
enerji, finans, telekomünikasyon, pazarlama gibi sektörlerde de faaliyet
göstermeye başlamıştır. Çalık Grubu’nun özellikle Türkmenistan’da önemli
büyüklükte tekstil, inşaat ve enerji alanlarında yatırımları bulunmaktadır.
Çalık Enerji, petrol ve doğalgaz arama, enerji tesislerinin inşaatı ve
telekomünikasyon alanlarında faaliyet göstermektedir. Çalık Enerji
faaliyetlerinin önemli bir kısmını yürüttüğü Türkmenistan’da, Türkmenbaşı
Petrol Rafinerisi Enerji Santrali (126 MW), Abadan Enerji Santrali (123 MW), 250
Balkanabat Enerji Santrali’nin (126 MW) inşasını gerçekleştirmiştir. Çalık
Enerji halen Türkmenistan’da 250 MW gücündeki Aşkabat Enerji Santrali’nin
yapımını gerçekleştirmektedir. Çalık Enerji Türkmenistan Hükümeti ile
imzaladığı anlaşma çerçevesinde 2003 yılında Parker Drilling (USA) ile birlikte
2 kule ile 8 kuyu açılması için Batı Türkmenistan’da petrol sondaj faaliyetlerine
başlamıştır. Anlaşmaya göre sondaj faaliyetleri 3 yıl süre ile devam edecektir
ve anlaşma süresi iki yıl daha uzatılabilecektir. Çalık Enerji ayrıca
Türkmenistan’da doğalgaz arama faaliyetinde de bulunmaktadır. Bu
kapsamda 5 adet doğalgaz kuyusu açılmıştır ve yeni doğalgaz arama ve kuyu
çalışmaları da devam etmektedir. Çalık Enerji’nin doğalgaz alanındaki bir 260
diğer yatırımı da Özelleştirme kapsamında satın alınan Bursagaz Bursa
Şehiriçi Doğalgaz Dağıtım Tic. ve Taah A.Ş.’dir (Bursagaz). 2004 yılında
özelleştirme yoluyla devralınan Bursa’daki doğalgaz dağıtım şirketi olan
Bursagaz’ın 460.000 abonesi bulunmaktadır. Ayrıca Çalık Enerji’nin Rize’de
kurulacak 35 MW’lık Adacami Hidroelektrik Santralı için EPDK’dan alınmış 35
yıllık üretim lisansı da bulunmaktadır.
Çalık Enerji yukarıda belirtilen enerji alanındaki yatırımları dışında
telekomünikasyon sektöründe de faaliyet göstermektedir. Çalık Enerji,
uluslararası haberleşme servis lisansına ve GSM lisansına sahip VoIP şirketi 270
yoluyla Türkmenistan’da faaliyette bulunmaktadır. Sermaye yapısı aşağıdaki
şekildedir.
Tablo 10- Çalık Enerji’nin Hissedarlık Yapısı
Çalık Holding A.Ş. 99,68
Gap Güneydoğu A.Ş. 0,20
Ahmet Çalık 0,10
Çiğdem Çalık 0,01
Mahmut Çalık 0,01
Çalık Enerji Yönetim Kurulu üyeleri; Ahmet Çalık, Mahmut Çalık, Çiğdem
Çalık, Erdal Çalık’tır. Çalık Enerji’yi kontrol eden Çalık Holding A.Ş.’nin (Çalık
Holding) hemen hemen tamamına Ahmet Çalık sahip bulunmaktadır.
Tablo 11- Çalık Holding A.Ş.’nin Hissedarlık Yapısı
Ahmet Çalık 100
Mahmut Çalık ~0
Diniye Çalık ~0
Çiğdem Çalık ~0
Mahmut Can Çalık ~0
9
Gap İnşaat Yatırım ve Dış Ticaret A.Ş. ~0
280
Ortaklık sözleşmesi gereğince ortak kontrol esasına dayalı olarak kurulan
IOCL-Çalık Ortak Girişim Grubu’nun ortaklık yapısı şöyledir:
Tablo 12- IOLC-Çalık Ortak Girişim Grubu’nun Hissedarlık Yapısı
Indian Oil Corporation Limited 51
Çalık Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. 49
Çalık Grubu’nun Türkiye’de ilgili ürün pazarlarında ya da etkilenen pazarlarda
herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır.
H.1.2.3. Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK)
1 Mart 1961 tarihinde 205 sayılı Yasa ile kurulmuş olan OYAK, özel hukuk 290
hükümlerine bağlı, ağırlıkla TSK mensuplarından oluşan üyelerinin
yardımlaşma ve emeklilik fonudur. OYAK’ın 2004 yılı sonu itibarıyla finans,
çimento, otomotiv, gıda, kimya ve hizmet sektörlerinde 29’u doğrudan, 16’sı
dolaylı toplam 45 iştiraki bulunmaktadır. Bu iştirakler ve OYAK Grubu’nun
ortaklık oranları şu şekildedir:
Tablo 13- Oyak’ın Doğrudan Kontrol Ettiği İştirakleri
Şirket OYAK Grup Payı (%)
Finans Grubu
Oyak Bank A.Ş. 100,00
Oyak Anker Bank GmBH 100,00
Axa Oyak Holding A.Ş. 50,00
Oyak Yatırım Menkul Değerler A.Ş. 99,44
Oyak Emeklilik A.Ş. 100,00
Halk Finansal Kiralama A.Ş. 46,40
Sanayi Grubu
Adana Çimento San. T.A.Ş. 57,13
Bolu Çimento San. A.Ş. 51,94
Ünye Çimento San. ve Tic. A.Ş. 52,74
Mardin Çimento San. ve Tic. A.Ş. 55,85
Elazığ Altınova Çimento Sanayi ve Ticaret
A.Ş. 70,00
Oysa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. 41,09
Oyka Kağıt Ambalaj San. ve T.A.Ş. 100,00
Oyak Beton Sanayi ve Ticaret A.Ş. 100,00
Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. 49,00
İskenderun Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. 49,00
Oyak Enerji San. ve Tic. A.Ş. 100,00
Hektaş Ticaret T.A.Ş. 53,83
Tukaş Gıda San. ve Tic. A.Ş. 72,00
Tam Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. 29,09
Hizmet Grubu
Mais Motorlu Araçlar İmal ve Satış A.Ş. 51,00
Omsan Lojistik A.Ş. 100,00
Oytaş İç ve Dış Tic. A.Ş. 99,48
Oyak Savunma ve Güvenlik Sistemleri A.Ş. 100,00
10
Oyak Teknoloji Bilişim ve Kart Hizmetleri
A.Ş. 99,97
Oyak Konut İnşaat A.Ş. 75,00
Oyak İnşaat A.Ş. 100,00
Eti Pazarlama ve Sanayi A.Ş. 26,00
Oyak Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş. 100,00
Tablo 14- Oyak’ın Dolaylı Olarak Kontrol Ettiği İştirakleri
Oyak Portföy A.Ş. 100,00
European Finance 100,00
Axa Oyak Hayat Sigorta A.Ş. 50,00
Axa Oyak Sigorta A.Ş. 36,25
Çimsa A.Ş. 15,70
Oycem 100,00
Omsan Gmbh 100,00
Omsan Sarl 100,00
Omsan Lojistik Eood 100,00
Omsan Lojistik Ooo 100,00
Omsan Lojistica 100,00
Omsan Lojistik Mmc 100,00
Azer-Omsan Nakliyat Mmc 51,00
Omfesa Logistics 50,00
Omsan Bv 100,00
Oyak Telekomünikasyon A.Ş. 100,00
300
Kurum’un yönetim kurulu üyeleri ise şöyledir:
Tablo 15- Oyak Yönetim Kurulu Üyeleri
E. Korg. Yıldırım Türker Yönetim Kurulu Başkanı
J. Tümg. Mustafa Bıyık Üye
Tuğa. Mehmet Ali Çınar Üye
E. Hak. Tuğg. Ahmet Taner Candemir Üye
Tuğg. Kamil Başoğlu Üye
Necdet Serin Üye
Lütfi Fikret Tuncel Üye
Şerif Coşkun Ulusoy Üye ve Genel Müdür
OYAK Grubu, bu dosya kapsamında ilgili ürün pazarı ya da etkilenen pazar
olarak tanımlanan herhangi bir iş kolunda faaliyet göstermemektedir.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı 310
Rafinaj aşamaları sonucunda en çok üretilen nihai ürün yelpazesinde; LPG,
nafta, benzin, solvent, jet yakıtı, gaz yağı, motorin, kalorifer yakıtı, fuel oil-6,
asfalt ve madeni yağ bulunmaktadır. Talep yönünden bakıldığında, bu
ürünlerin kullanım amaçları farklıdır, dolayısıyla, tüketim noktasından
bakıldığında, farklı pazar tanımlarına esas teşkil edebilecekleri görülmektedir.
Ancak, devre konu olan TÜPRAŞ’ın, bu ürünlerin nihai kullanıcıya sunumu
noktasında herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır. Dolayısıyla talep yönlü
11
bakış açısı, TÜPRAŞ’ın pazar faaliyetlerinin tanımlanması bakımından
yetersizdir. 320
Arz açısından bakıldığında ise, bir rafineriden çıkacak olan nihai ürünlerin
miktarları ve çeşitlerinin, rafinerinin sahip olduğu üniteleri ile teknolojik
özelliklerine ve ham petrolün türüne bağlı olduğu, ancak bir rafinerinin mevcut
teknolojik yapısında yenilik yapmanın hem yüksek maliyet oluşturması, hem
de uzun bir zaman alması sebebiyle, rafinaj işlemine girdi olarak kullanılan
ham petrolden hangi çeşit petrol ürününün ne miktarda üretileceğinin daha
baştan belli ve sabit olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, bir petrol ürününün
üretim miktarını artırmak için girdi olarak kullanılan ham petrol miktarını da
arttırmak gerekmektedir ki, bu da diğer petrol ürünlerinden de daha fazla 330
üretilmesi sonucunu doğurmaktadır. Rafineride üretilen petrol ürünlerinin bu
şekilde üretim miktarları birbirine bağlı olduğundan bunların “bağlı ürünler”
olarak ele alınması gerekmektedir. Bu çerçevede, ilgili ürün pazarı, tüm nihai
petrol ürünlerini kapsayacak şekilde “rafinaj pazarı” olarak tespit edilmiştir.
Bununla birlikte, LPG bakımından, TÜPRAŞ tarafından yapılan üretim Türkiye
ihtiyacını karşılamak noktasından çok uzak olduğu için, TÜPRAŞ’ın LPG
alanındaki faaliyetleri üretimle sınırlı kalmamış, yurt dışından LPG tedariği
konusunda da önemli yatırımlar gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla, LPG de diğer
akaryakıt ürünleriyle birlikte “rafinaj pazarı” kapsamında ele alınmakla birlikte, 340
ithalat olanakları ayrıca değerlendirilmiştir.
Dağıtıma ilişkin faaliyetlere bakıldığında ise, TÜPRAŞ’ın bu ürünlerin
birçoğunun doğrudan üreticisi (örneğin akaryakıt ürünleri), bazılarının ise
hammadde üreticisi (örneğin madeni yağlar) olduğu görülmektedir. Ancak,
Türkiye’deki tek rafinaj şirketi konumunda olan TÜPRAŞ, 5015 sayılı Petrol
Piyasası Kanunu doğrultusunda, dağıtım faaliyetine girmediği sürece, diğer
dağıtım şirketlerine doğrudan rakip olarak değerlendirilmesi mümkün
gözükmemektedir.
350
Bu durumda; ilgili ürün pazarlarının tanımlanmasında TÜPRAŞ tarafından
yürütülen faaliyetler esas alınmakla birlikte, akaryakıt ürünlerine ilişkin dağıtım
pazarının, bu dosya bakımından “etkilenen pazarlar” olarak ele alınması
uygun görülmektedir. Ancak buradaki etkileşim tek taraflı olmayıp; alıcı
konumundaki teşebbüslerde bazı dağıtım şirketlerinin ortaklıkları
bulunduğundan, ortaya çıkacak dikey entegrasyon çerçevesinde, TÜPRAŞ’ın
pazardaki konumunun da satış işleminden etkileneceği açıktır. TUPRAŞ’ın
akaryakıt faaliyetleriyle ilişkilendirilebilecek olan “etkilenen pazarları” şunlardır;
- Benzin, motorin ve otogazı içerecek şekilde, “akaryakıt ve otogaz 360
istasyonlarında satılan kara taşıtı yakıtları” dağıtımı,
- Kalorifer yakıtı, fuel oil no:6, doğalgaz, dökme LPG, doğalgaz ve
kömürden oluşan “hane ve işyeri yakıtları” dağıtımı,
- Jet yakıtı dağıtımı,
- Gazyağı dağıtımı,
- Light wax dağıtımı,
- Madeni yağ dağıtımı.
12
Bununla birlikte, TÜPRAŞ’ın faaliyetleri, bu pazarlara yönelik rafinaj işlemiyle
sınırlı değildir. TÜPRAŞ, Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin iki 370
kompleksinden biri olan Yarımca Kompleksi’ni devralmak suretiyle petrokimya
sektöründe faaliyet göstermeye başlamıştır. Şirket, Yarımca Kompleksi
Tesisleri’ndeki üretime, Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüğü ünvanı
altında butadien ekstraksiyon, polistiren(PS), karbon siyahı(KS), polibutadien
kauçuk(CBR), stiren butadien kauçuk(SBR) fabrikaları ve yardımcı işletme
üniteleri ile devam etmektedir.
Bu ürünler sadece Yarımca Kompleksi Tesisleri’nde üretilmekte olup, Petkim
Aliağa Kompleksi’nin bunların üretimine bir katkısı bulunmamaktadır. Bu
ürünlerden PS, termoplastikler grubuna girmesi sebebiyle, lastik 380
hammaddeleri grubuna giren SBR, CBR ve KS’den ayrılmaktadır. Bu iki ürün
grubunun üretim teknolojileri oldukça farklıdır. Hem arz hem de talep ikamesi
açısından değerlendirildiğinde; diğer termoplastiklerle dahi ikame edilebilirliği
sınırlı olan PS’nin, bu tesislerde üretilen diğer ürünlerle ikame edilemediği
anlaşılmıştır.
SBR, CBR ve KS’nin ise kullanım alanları açısından kendi aralarında
ikameleri mümkün görülmekle beraber, bu ürünlerin esasen, birbirlerini
tamamlayıcı ürünler oldukları ve kullanıcıların söz konusu hammaddeleri belli
karışımlarla kullanarak nihai ürünleri elde ettikleri göz önünde 390
bulundurulduğunda, bu ürünler için talep ikamesinin mümkün olmadığı
anlaşılmaktadır. Her biri ayrı bir fabrikada üretilmekte olan bu ürünlerin üretim
teknolojileri birbirinden çok farklıdır. Dolayısıyla, bu ürünlerin arz açısından
ikame edilebilirlikleri de bulunmamaktadır.
Yarımca Tesisleri’nde üretilmekte olan bu ürünlerin, kimyasal, fiziksel ve
mekanik özellikleri, fiyatları ve üretim prosesleri dikkate alındığında, her
ürünün farklı bir pazar oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Doğrudan rafinaj faaliyeti kapsamında olmamakla birlikte, TÜPRAŞ'ın 400
özelleştirilmesi işleminin kapsadığı bir pazar da DİTAŞ'ın faaliyet gösterdiği
taşımacılık alanlarından oluşmaktadır. DİTAŞ, deniz yoluyla ham petrol ve
petrol ürünleri taşımacılığında faaliyet göstermektedir. İthalat bakımından
önem arz eden bu faaliyetlerin, ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak tanımlanması
gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Bu çerçevede, özelleştirmeye konu ilgili ürün pazarları;
- Rafinaj Pazarı,
- Stiren Butadien Kauçuk (SBR) Pazarı, 410
- Polibutadien Kauçuk (CBR) Pazarı,
- Karbon Siyahı (KS) Pazarı,
- Denizyolu ile Ham Petrol ve Petrol Ürünleri Taşımacılığı olarak tespit
edilmiş,
nihai ürün dağıtımına ilişkin pazarlar ise “etkilenen pazarlar” yaklaşımı
çerçevesinde değerlendirilmiştir.
13
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
420
Rafinaj pazarını oluşturan ürünler TÜPRAŞ’ın sahip olduğu dört ayrı rafineride
üretilmekte ve her rafineri öncelikli olarak kendi bölgesine satış
gerçekleştirmektedir. Ancak, ihtiyaç duyulduğu takdirde, bir rafinerinin
ürününün kendi bölgesinin dışına satışı mümkün olabilmektedir. Bunun yanı
sıra, söz konusu ürünler dağıtım firmaları aracılığıyla tüm ülke geneline
dağıtılmaktadır. Ülke genelinde rafineri kapasitesi açığı bulunması halinde,
ithalat da gündeme gelebilmektedir.
Yarımca Kompleksi Tesisleri’nde üretilen petrokimya ürünlerini kapsayan
diğer ilgili ürün pazarlarını oluşturan ürünler için de farklı bir durum söz 430
konusu değildir. Bu ürünler, Türkiye genelinde, alt pazardaki üreticiler
tarafından kullanılmakta ve tüm ülke çapında yaygın olarak ticareti
yapılmaktadır. Ayrıca, yurt dışından ithalat da yapılmaktadır.
Gerek rafinaj ve gerekse ürünlerinin kullanım alanlarının ülke geneline
yayılmış olması ve 4054 sayılı Kanun’un kapsam maddesi göz önüne
alındığında, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak
belirlenmiştir.
Bu durumda, yurt dışı rafineriler ve petrokimya üreticileri “ilgili coğrafi pazar”a 440
doğrudan dahil edilmemekle birlikte; dağıtım şirketleri ve ithalatçılar tarafından
yurt dışından gerçekleştirilen nihai ürün ithalat miktarları, “etkilenen pazar”
yaklaşımı kapsamında pazar payı hesaplamalarında dikkate alınmaktadır.
DİTAŞ'ın faaliyet alanına bakıldığında ise ham petrol ve nihai ürün
taşımacılığının, dünya çapında örgütlenmiş ve petrol piyasasındaki arz-talep
dengesi çerçevesinde uzak mesafeleri kapsayan bir pazar olduğu
görülmektedir. Dolayısıyla, ilgili coğrafi pazarın Türkiye ile sınırlandırılması,
ham petrol ve nihai ürün taşımacılığı bakımından yerinde bir yaklaşım değildir.
Ancak, ham petrol ve nihai ürün taşımacılığının dünya çapındaki boyutları 450
dikkate alındığında, DİTAŞ’ın sahip olduğu yalnız iki adet tanker vasıtasıyla
taşımacılık pazarında ihmal edilebilir düzeyde bir pazar payına sahip olduğu;
bu nedenle dosya konusu özelleştirme işleminin sonuçlandırılabilmesi
bakımından daha ayrıntılı bir analize gerek olmadığı görülmüştür.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Pazar Yapısı
Bildirime konu özelleştirme işleminin Kanun’un 7. maddesi kapsamında ele 460
alınabilmesi için, öncelikle mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi ya da
yeni bir hakim durum yaratılması hususu değerlendirilmelidir. Bu noktada,
Kanun’un 7. maddesi kapsamına geçmeden önce gerek ilgili pazarların yapısı
gerekse TÜPRAŞ’ın mevcut bir hakim durumunun bulunup bulunmadığına
ilişkin tespitler aşağıda sunulmuştur.
14
H.3.1.1.Rafinaj Pazarı
470
Türkiye’deki toplam hampetrol işleme kapasitesi Mersin’de yer alan ATAŞ
rafinerisinin 2004 yılında depolama tesisine dönüştürülmesinin ardından yıllık
32 milyon ton’dan, 27,6 milyon ton’a gerilemiş ve rafinaj pazarında TÜPRAŞ
tek üretici olarak kalmıştır.
Türkiye, yıllık yaklaşık 2,3 milyon ton seviyesinde olan yerli hampetrol üretimi
dışında rafinerilerin ihtiyacı olan hampetrolün hemen hemen tamamını ithal
etmektedir. TÜPRAŞ, 2004 yılında 5,6 milyar ABD doları bedel karşılığında,
22,3 milyon ton hampetrol ithal etmiş ve 2,3 milyon ton da yerli petrol alımı
gerçekleştirmiştir. 480
Türkiye hampetrol açısından dışa bağımlı bir ülke konumunda olup, genellikle
Rusya, İran, Irak, Libya ve Suudi Arabistan gibi ülkelerden hampetrol ithal
etmektedir. TÜPRAŞ, hampetrol temininde istikrar açısından genellikle
tedarikçi firmalar ile bir yıllık anlaşmalar yapmakta ve bu anlaşmalar sürenin
bitimi ile yeniden müzakere edilmektedir.
Rafinaj ile ortaya çıkan nihai ürünler bazında, 2004 yılında Türkiye’deki petrol
ürünleri üretimi, tüketimi, ihracat ve ithalatı aşağıdaki şekilde gerçekleşmiştir.
490
Tablo 16- 2004 Yılı Türkiye Petrol Ürünü Üretimi, Tüketimi, İhracat ve İthalatı
Ürün (Kt) Üretim Tüketim İhracat İthalat
LPG 749 3.522 611 3.379
Nafta 1.585 1.606 430 448
Benzin 3.372 2.826 1.309 789
Jet Yakıtı / Gaz Yağı 1.810 1.862 41 25
Motorin 7.611 10.947 558 3.905
Kalorifer Yakıtı 875 1.169 --- 227
Fuel Oil 5.765 5.252 1.132 623
Asfalt 1.391 1.390 2 ---
Makina Yağı 292 625 --- 331
HVGO, Solvent ve
diğerleri 513 448 390 315
Toplam 23.963 29.647 4.473 10.042
Bu verilere göre Türkiye nihai ürün bazında net ithalatçı durumundadır. 2004
yılında Türkiye’nin toplam petrol ürünleri ithalatı başta LPG, motorin, benzin,
fuel oil ve nafta olmak üzere 10 milyon ton civarında gerçekleşmiştir.
Esasen hampetrolün işlenmesi sırasında kendiliğinden %3-4 oranında ortaya
çıkan bir ürün olan LPG’ye talep çok yüksek oranda gerçekleşmekte ve bu
nedenle önemli miktarda LPG ithalatı yapılmaktadır. Ayrıca, 2004 yılında
TÜPRAŞ, 7,61 milyon ton’luk motorin üretimi ile 10,95 milyon ton olan ülke 500
ihtiyacının %69,5’ini karşılayabilmiştir.
Dolayısıyla, LPG ve motorin bakımından yurt içi üretimin talebi karşılamadığı
dikkati çekmektedir. Bunun yanı sıra, genel olarak petrol ürünlerine ilişkin arz
miktarı tüketimi karşılamamakla birlikte, başta benzin ve fuel oil olmak üzere
belirli bazı ürünlerde net ihracat görülmektedir.
15
Rafineri bazında bakıldığında, TÜPRAŞ İzmit rafinerisi hemen hemen bütün
ürünlerde en yüksek miktarda üretim gerçekleştirmiş, TÜPRAŞ rafinerilerinin
toplam üretim değerleri ise bazı ürünlerde %100 olarak gerçekleşirken, diğer 510
ürünlerde de buna yakın üretim yüzdeleri ortaya çıkmıştır. 2005 yılı rakamları
henüz bulunmamakla birlikte, ATAŞ’ın kapatılmasının ardından, TÜPRAŞ’ın
yurt içi üretim paylarının tüm ürünlerde %100 olacağı bilinmektedir.
Bununla birlikte, Türkiye rafinaj pazarındaki arz-talep dengesi çerçevesinde,
TÜPRAŞ’ın Türkiye’deki pazar gücünün görülebilmesi bakımından, yurt içi
satışlarının esas alınması gerekmektedir.
Ürün bazında yurt içi satış miktarlarında artış ya da azalış yönünde
dalgalanmalar gerçekleşmesine rağmen, TÜPRAŞ; toplam üretiminin giderek 520
daha az bir oranını yurt içine satmaya başlamıştır. Bu durum, TÜPRAŞ’ın
giderek uluslararası ticarete yöneldiğini göstermekle birlikte, 2004 yılı itibarıyla
toplam satışlarının %85’i yurt içi satışlardan oluşmaktadır.
İhracat verilerine göre özellikle benzindeki ihracat giderek artmış ve
TÜPRAŞ’ın toplam ihracat miktarının toplam üretimi karşısındaki yeri de
giderek büyümüştür. TÜPRAŞ benzinde Türkiye ihtiyacının üzerinde üretim
yapmaktadır. Türkiye’nin benzin tüketimi son dokuz yıl içinde azalarak
1995’deki 4,04 milyon ton seviyelerinden 2004’te 2,83 milyon ton seviyesine
düşmüştür. 530
Ancak TÜPRAŞ, Türkiye’de akaryakıt pazarında meydana gelen bu değişime
uyarak, özelikle kurşunsuz benzini uzun vadeli ihraç anlaşmaları yoluyla ihraç
etme yoluna gitmiştir. TÜPRAŞ’ın talepte meydana gelen dalgalanmalara
karşı kendisini korumak ve alternatif pazarlar bulmak amacıyla her geçen yıl
daha fazla ihracata yöneldiği görülmektedir.
TÜPRAŞ’ın Türkiye’de rafinaj piyasasındaki gücünün tam olarak ifade
edilebilmesi ve yüzdesel bir pazar payı olarak ortaya konulabilmesi
bakımından, gerek TÜPRAŞ ve gerekse diğer teşebbüsler tarafından 540
