REKABET HUKUKU VE LPG-TÜP PİYASASI

Yrd. Doç. Dr. Hamdi PINAR, LL.M. (München)

1. Türkiye’de LPG-tüp Pazarı ve Tüketim

  Türkiye’de gelişmiş ülkelere nazaran ev ve işyerlerinde, özellikle de mutfakta ve su ısıtmalarında elektrik enerjisinden çok az yararlanılmaktadır. Bu alanlardaki enerji ihtiyacı LPG-tüplerinde sıkıştırılarak kullanıma sunulan gaz ile giderilmektedir. Türkiye’de LPG sektörü büyük bir pazardır ve bu büyüklük nedeniyle de pazardaki rekabet yoğun olarak yaşanmaktadır. Bu pazarda hem ulusal hem yerel düzeyde piyasa oyuncuları bulunmaktadır. LPG-tüp pazarında küçük (kamp tipi, 2 Kg.’lık), orta (ev tipi, 12 Kg.’lık) ve büyük boy (ticari ve sanayi tipi, 24 ve 45 Kg.’lık) gibi ebatlarda tüpler kullanılmaktadır. Petrol ve doğalgazdan elde edilerek basınç altında sıvılaştırılan propan, bütan ve izomerleri gibi hidrokarbonlar veya bunların karışımını ifade eden LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı), ülkemizde ısıtma, ısınma ve aydınlatmada kullanılan ve “tüpgaz” adıyla bilinen yaygın bir enerji kaynağıdır. Renksiz ve kokusuz bir gaz olmasına rağmen, oluşabilecek bir sızıntının hemen anlaşılması için rafinerilerde özellikle kokulandırılmıştır. Havadan ağır yanıcı bu gazın bileşimi %70 bütan, %30 propan’dır. Tüpte hem sıvı, hem gaz halinde bulunan LPG, tüpün bağlı olduğu cihaz kullanılmaya başlandığında, üstte gaz halindeki kısım eksilirken alttaki sıvı buharlaşarak eksilen yeri doldurur. LPG basınç altında sıvılaştırılmış ve kaynama noktası 0 (sıfır) derecenin altında olan bir gazdır. Normal sıcaklıkta hemen buharlaşabilen ve çelik tüplerle rahatça depolanarak tüketiciye de kolayca ulaştırılabilen LPG, diğer pek çok enerji kaynağına göre daha üstün olmaktadır[3]. Dünya ve Türkiye piyasaları hakkında kısaca şu bilgiler verilebilir[4]:

 

    Türkiye pazarının, 2002 yılsonu rakamlarıyla Dünya LPG tüketiminde %1.7, Avrupa LPG tüketiminde ise %11.8 paya sahip olduğu belirlenmiştir[5]. 2003 yılı verilerine göre, Türkiye’de LPG arzının %80’i ithalat yoluyla karşılanmıştır. Bu ithalatın %47’si Tüpraş[6], %53’ü dağıtım şirketleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye pazarındaki tüketimde, 2002 yılındaki miktara nazaran 2003 ve 2004 yıllarında az da olsa bir daralmanın olduğu görülmektedir[7]:  

TÜKETİM (bin ton)
2003
2004
Türkiye
3,540,7
3,521,8
  Bir diğer istatisdiki sonuç ise, 2003 yılında 13.5 milyon hanenin kullandığı tüplügaz satışları, bir önceki yıla göre %3, dökmegazda %21 oranında azalmıştır. Ancak otogaz pazarı ise, 2003 yılında bir önceki yıla göre %7 oranında büyümüştür[8]. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu verilerine göre Türkiye’de 14 Mart 2007 tarihi itibari ile:

Ø LPG dağıtıcı lisansı verilen şirket sayısı toplam 55;
Ø LPG tüpü imalatı lisansı verilen şirket sayısı 14 ve
Ø LPG tüpü muayenesi, tamir ve bakımı lisansı verilen şirket sayısı ise 112’dır.
 

  2. Rekabet Hukuku ve LPG-tüp Piyasası

  Rekabet hukukundaki ilk kararlardan biri de Rekabet Kurulu (RK) tarafından 1998 yılında verilmiş olan LPG kararıdır[9]. Bu çalışmanın kapsamında LPG-tüp piyasasındaki bazı hükümlerin ve uygulamaların, piyasaya yeni girecek firmalar için rekabet hukuku açısından sakıncalı olabilecek nitelikte piyasaya giriş engeli teşkil edip etmedikleri tartışılacaktır[10]. Günümüzde LPG-tüp piyasasında aynı anda iki mal birlikte satışa sunulmaktadır. Bunlar; çelik olan boş tüp ve tüp içine sıkıştırılmış gazdır. Genel olarak her iki ürün aynı firma tarafından aynı marka altında piyasaya sunulmaktadır. Bununla birlikte, aynı grup içinde birden fazla marka bulunduğu takdirde boş tüpler aynı dolum tesisinde yine aynı standardlara uygun doldurulmaktadır. Ancak gaz için tek bir marka yerine ilgili çelik tüp markası aynı zamanda bandrol veya hologram şeklinde gaz markası olarak da kullanılmaktadır.

LPG Piyasası Kanunu m. 2/b.L’de tüplü LPG bayii sadece sözleşmeli olduğu dağıtıcının tescilli markası ve amblemini taşıyan LPG tüplerini işyerinde pazarlayan gerçek veya tüzel kişidir. Aynı maddenin “i” bendinde dağıtıcı, “LPG dağıtım yetkisi olan ve lisanslarına işlenmesi halinde depolama, dolum, taşıma işlemleri yapabilen sermaye şirketi” olarak tanımlanmıştır. Bu tanımlardan dolu bir LPG-tüpünde iki ayrı ürün ve aynı olsa bile iki ayrı markanın bulunduğu göz önünde tutulmayarak her iki ürün için de aynı markanın kullanılması düşüncesinden hareket edilmiştir.

Böyle bir piyasaya firmalar üç değişik şekilde girebilir. İlk olarak, her iki ürünü de üretmek yolu ile; ikinci olarak gaz dolum tesisi kurup LPG-tüplerini doldurarak piyasaya sadece gaz sunma yolu ile ve son olarak gaz işi ile uğraşmaksızın kendi markası altında sadece çelik tüp üretme yolu ile piyasaya girebilirler. Bu giriş şekilleri söz konusu olduğunda bu firmaların durumu ne olacaktır.

Birinci ihtimalde, yani piyasadaki mevcut sistem gibi bir firma, tek bir marka altında iki ayrı ürünü birlikte bayileri aracılığı ile tüketicilere sunabilir. Bu takdirde yeni giren firmanın, piyasada uzun yıllardır faaliyette bulunan firmalarla rekabet edebilmesi için müşterinin elinde bulunan ve rakiplerinin markalarını taşıyan boş LPG-tüplerini almak zorunda kalacaktır. Aksi takdirde kendi LPG-tüplerini geniş bir müşteri kitlesine ulaştıramayacaktır. Oysa, yukarıda da ayrıntılı olarak tartışıldığı üzere, 2005 yılında çıkarılmış olan LPG Piyasası Kanunu m. 8 ile getirilen “boş tüpleri elde bulundurma, takas ve satışa sunma” yasağı, bu piyasaya girecek yeni firmaların önündeki en büyük engeldir. Bu şekildeki geniş bir yasak yerine, LPG-tüp piyasasında rekabetin teşviki için, haksız rekabet açısından dürüstlük kuralını ihlâl etmeyecek bir şekilde LPG-piyasasında çelik tüplerin takas edilmesi imkanının getirilmesi gerektiği kanaatindeyiz. Böylece piyasaya girmek isteyen firmaların başka bir şekilde engellenmesi söz konusu olduğunda RekabetK m. 4 ve 6 uygulama alanı bulabilecektir.

LPG Piyasası Kanunu ile getirilmiş yasak olmasa idi, sadece gaz dolumu yapmak veya sadece çelik tüp üretmek için piyasaya girmek isteyen firmaların davranışları ne marka, ne haksız rekabet hukuku açısından bir sorun olmayacağı gibi; rakiplerin davranışlarına, şartların gerçekleşmesi halinde, rekabet hukukundaki hükümler uygulanabilecekti. Zira iki ayrı ürün bir arada ama iki ayrı marka altında satışa sunulmasında tüketiciler yanıltılmadığı veya dürüstlük kuralını ihlâl edecek nitelikte bir engelleme olmadığı takdirde marka ve haksız rekabet hukuku açısından herhangi bir sakınca ortaya çıkmayacaktı. Buna karşın, gaz dolumu işleri ile uğraşan firmaya, çelik tüp üreticisi firmalar kendi ürünlerini satmadıkları takdirde, olayın özelliğine göre RekabetK m. 4 veya 6 ihlâl edilmiş olacaktı. Ancak mevcut yasak yürürlükte kaldığı sürece, başka markalı çelik tüplerin başka bir firma tarafından doldurularak satışa sunulması hukuken mümkün değildir. Çelik tüp üretmek için pazara giren firmanın alıcısı, gaz dolum şirketleri olacağından pazara girişte önemli bir engelin olamayacağı başlangıçta düşünülebilir. Ancak bayilerin sadece “dağıtıcının tescilli markası ve amblemini” taşıyan LPG-tüpleri satışa sunma zorunluluğu bulunduğundan, dolaylı yolla da olsa kendi markası ile sadece çelik tüp üretimi ile piyasaya girişi engellenmiş olacaktır.

Özel bir kanunla ve RekabetK’dan sonra getirilen bu yasaklar, rekabet hukukunun da uygulama alanı daraltılmıştır. Serbest rekabeti ortadan kaldırıcı nitelikteki kanun hükümlerinin Anayasa m. 167’ye aykırı olduğu ileri sürülmektedir[11]. LPG-tüp piyasasında serbest rekabet, ancak tüketicinin elindeki mevcut boş tüplerin değiştirilmesi ve daha sonra bunların karşılıklı takası ile sağlanabilecektir. Bu imkan kaldırıldığında ise yeni firmaların piyasaya girişi nerdeyse imkansız olacaktır. LPG Piyasası Kanunu’ndaki yasaklayıcı hükümlerin, özellikle de m. 8’deki yasağın yargı yolu ile Anayasa Mahkemesi’ne götürülerek Anayasa m. 167 açısından değerlendirilmesi gerektiği kanaatindeyiz.

http://www.rekabetdernegi.org/